Luận văn Xác định tỷ lệ mắc và thực trạng sử dụng thuốc tự điều trị sốt rét cho người ngủ rẫy tại xã Đak R Măng, huyện Đak Glong, tỉnh Đak Nông năm 2010

pdf 82 trang phuongnguyen 3280
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận văn Xác định tỷ lệ mắc và thực trạng sử dụng thuốc tự điều trị sốt rét cho người ngủ rẫy tại xã Đak R Măng, huyện Đak Glong, tỉnh Đak Nông năm 2010", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdfluan_van_xac_dinh_ty_le_mac_va_thuc_trang_su_dung_thuoc_tu_d.pdf

Nội dung text: Luận văn Xác định tỷ lệ mắc và thực trạng sử dụng thuốc tự điều trị sốt rét cho người ngủ rẫy tại xã Đak R Măng, huyện Đak Glong, tỉnh Đak Nông năm 2010

  1. B GIÁO DC VÀ ĐÀO TO TRƯNG ĐI HC TÂY NGUYÊN NGUYN ĐC HO X¸c ®Þnh tû lÖ m¾c v thùc tr¹ng sö dông thuèc tù ®iÒu trÞ sèt rÐt cho ng−êi ngñ rÉy t¹i x §ak r m¨ng, huyÖn §ak glong, tØnh §ak n«ng n¨m 2010 LUN VĂN THC SĨ Y HC Buôn Ma Thut, năm 2010
  2. B GIÁO DC VÀ ĐÀO TO TRƯNG ĐI HC TÂY NGUYÊN NGUYN ĐC HO X¸c ®Þnh tû lÖ m¾c v thùc tr¹ng sö dông thuèc tù ®iÒu trÞ sèt rÐt cho ng−êi ngñ rÉy t¹i x §ak r m¨ng, huyÖn §ak glong, tØnh §ak n«ng n¨m 2010 Chuyên ngành : Ký sinh trùng – Côn trùng Mã s : 60 72 65 LUN VĂN THC SĨ Y HC NGƯI HƯNG DN KHOA HC : TS. H VĂN HOÀNG Buôn Ma Thut, năm 2010
  3. Nhng ch vit tt trong lun văn ACT : Tr liu artemisin phi hp (Artemisinin based combination Therapy) BNSR : Bnh nhân st rét CI 95% : Khong tin cy 95% (Confidence Interval 95%) DCTD : Di cư t do DHA : Dihydroartemisinin KAP : Knowlegde Attitude Practice KST : Ký sinh trùng KSTSR : Ký sinh trùng st rét MTTN : Min TrungTây Nguyên NVYT : Nhân viên y t PPQ : Piperaquin P.f : Plasmodium falciparum P.v : Plasmodium vivax PCSR : Phòng chng st rét PH : Phi hp (P.f +P.v) SL : S lưng SR : St rét SRLH : St rét lưu hành SRLS : St rét lâm sàng SRAT : St rét ác tính TDSR : Tiêu dit st rét TVSR : T vong st rét WHO : T chc y t th gii XN : Xét nghim YTTB : Y t thôn bn
  4. 1 Biu ñ trong lun văn Biu ñ 3.1. T l nhim KST SR ë cng ñng d©n ngñ rÉy Biu ñ 3.2. T l giao bào và lách sưng qua ñiu tra ti ñim nghiên cu Biu ñ 3.3. Cơ cu KST SR cng ñng dân ng ry Biu ñ 3.4. T l biu hin st các trưng hp nhim KSTSR Biu ñ 3.5. T l nhim KSTSR theo gii. Biu ñ 3.6. T l ñn nhn thuc t ñiu tr ca ngưi dân ng ry Biu ñ 3.7. T l các loi thuc t ñiu tr ngưi dân nhn khi ng ry Biu ñ 3.8. T l nam và n ñn nhn thuc t ñiu tr khi ng ry Biu ñ 3.9. Nơi ñn nhn thuc t ñiu tr st rét ca ngưi dân khi ñi ng ry Biu ñ 3.10. Nguyên nhân không ung thuc t ñiu tr ñ liu
  5. LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi. Caùc döõ li u và keát quaû trong Lu n văn laø trung thöïc vaø chöa töøng ñöôïc coâng boá trong baát k ỳ coâng trình nghieân cöùu naøo khaùc. Kyù teân Nguy n Đc Ho
  6. 1 ĐT VN Đ Bnh st rét vn là mt bnh xã hi ph bin nhiu nưc trên th gii và nhng vùng nhit ñi như Vit Nam, nh hưng ln ñn sc khe con ngưi và thit hi to ln v kinh t, xã hi [23], [34], [36], [50], [51]. Hin nay tình hình st rét nhiu vùng trên th gii gim, nhưng nguy cơ mc st rét mt s khu vc có nh hưng ca xung ñt, ñói nghèo, ñc bit ti các vùng có dân giao lưu vi rng hoc có hot ñng ñi rng, ng ry là rt ñáng quan tâm [8], [12], [30], [36], [39] . Chương trình phòng chng st rét Vit Nam t 1991 ñn nay mc dù có nhng thành công ñáng k trong vic khng ch s gia tăng cũng như gim thit hi do nh hưng ca bnh st rét ñn sc khe con ngưi, nhưng công tác phòng chng st rét vn tip tc ñi mt vi mt s khó khăn và thách thc [23], [34], [36]. Trong nhng năm qua, t l mc st rét và t vong do st rét Vit Nam ñã gim ñáng k. Tuy vy, kt qu phòng chng st rét là chưa bn vng và bnh st rét vn còn là vn ñ y t quan trng và ñe do sc khe ca ngưi dân vùng rng núi, ñc bit vùng có dân di bin ñng, ñi rng, ng ry. Di bin ñng dân cư kt hp vi các yu t t nhiên khác góp phn làm cho s lan truyn st rét vn tip tc duy trì mt cách dai dng nhiu nơi, ñng thi làm cho st rét quay tr li mt s ña phương mà trưc ñó không còn st rét [24], [34], [36]. Theo thng kê ca Vin St rét KSTCT Trung ương, s bnh nhân st rét tăng t 60.426 ca mc năm 2008 lên 60.867 ca mc năm 2009; s cht do st rét năm 2009 tăng 1 ca so vi năm 2008 (t 25 ca tăng lên 26 ca t vong), s ký sinh trùng st rét ñưc xác ñnh năm 2009 là 16.130 ca tăng 42% so vi năm 2008 (11.355). Các s liu trên cho thy tình hình st rét có chiu hưng
  7. 2 gia tăng tr li, nguy cơ dch st rét có th xy ra nu không có các bin pháp khng ch tích cc [36] So sánh vi khu vc khác, công tác phòng chng bnh st rét ca min TrungTây Nguyên vn có nhiu khó khăn hơn. Ti khu vc này, năm 2009 s bnh nhân st rét tăng 14,61%, t vong tăng 2 ca, s ký sinh trùng st rét tăng 55,72% so vi năm 2008. Nhiu vùng khu vc min TrungTây Nguyên do các khó khăn v màng lưi y t, giao lưu biên gii, di bin ñng dân s, hot ñng ñi rng, ng ry ñó làm cho tình hình st rét mt s vùng ca khu vc không n ñnh, có din bin phc tp [32], [33], [34]. Mt s nghiên cu v st rét trong thi gian gn ñây cho thy nhóm có nguy cơ mc st rét cao là nhng ngưi thưng xuyên có hot ñng và ng trong rng, trong ry. S t vong và mc bnh do st rét st rét nhng ngưi ng rng, ng ry chim t l ñáng k trong tng s ca t vong và bnh nhân st rét hàng năm trên toàn quc. Các nghiên cu mi ñây min Trung ñã chng minh rng nhng ngưi thưng xuyên ng trong rng có nguy cơ nhim st rét cao hơn 24 ln so vi nhng ngưi khác và mc ñ tip xúc gia ngưi vi véc tơ st rét trong rng cao hơn khong 1020 ln so vi trong khu dân cư [10], [13], [26], [37]. Hot ñng phun tn lưu và tm màn vi hoá cht dit mui là các bin pháp chính ñưc s dng ñ phòng chng véc tơ st rét Vit Nam. C hai bin pháp này ñu có hiu qu cao trong phòng chng st rét cho nhng ngưi sinh sng c ñnh khu vc dân cư. Ngưc li, ñ phòng chng st rét cho nhng ngưi thưng xuyên ng rng, ry thì c phun tn lưu và tm màn là rt khó thc hin vì trong rng h thưng ng trong nhng ngôi lu tm b hoc ng ngoài tri. Vì vy, cn phi tìm kim bin pháp phòng chng khác, va ñơn gin va hiu qu và phù hp cho nhóm ñi tưng ng rng, ng ry.
  8. 3 Cp thuc t ñiu tr st rét ñã ñưc chương trình Quc gia phòng chng st rét ñ xut t năm 2003 nhm hn ch t vong do st rét khi ngưi dân xa cơ s y t không có kh năng tip vi h thng ñiu tr [2], [3], [4]. Tuy nhiên, cho ñn nay thc trng s dng thuc t ñiu tr như th nào thì chưa ñưc ñánh giá ñy ñ. Đ tài : “Xác ñnh t l mc st rét và thc trng s dng thuc t ñiu tr st rét cho ngưi ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông năm 2010” là rt cn thit trong giai ñon hin nay nhm 2 mc tiêu: 1. Xác ñnh t l mc st rét ca ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông năm 2010. 2. Đánh giá thc trng s dng thuc t ñiu tr st rét cho ngưi ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông năm 2010.
  9. 4 Chương 1 TNG QUAN TÀI LIU 1.1. Tình hình st rét và nhng khó khăn ca công tác PCSR trên th gii hin nay Theo báo cáo ca T chc y t th gii (TCYTTGWHO2008), hin nay trên th gii có khong 247 triu ca mc bnh st rét (SR) trong s 3,3 t ngưi sng trong vùng nguy cơ mc bnh, nguyên nhân ca 1 triu ngưi cht, phn ln là tr em dưi 5 tui. Năm 2008 có 109 nưc có st rét lưu, 45 nưc thuc khu vc Châu PhiWHO. Các bin pháp kim soát bnh st rét tng hp ñang trin khai hin nay bao gm tm màn vi hóa cht tn lưu kéo dài, hóa tr liu phi hp kt hp vi phun tn lưu trong nhà và ñiu tr d phòng cho ph n có thai [50], [51]. Mc dù ñã có s h tr rt ln v màn tm, ñc bit cho Châu Phi, nhưng vn còn lâu na mi ñáp ng ñưc cho toàn th gii. Vic cung cp thuc st rét thông qua các dch v y t công cng ñã tăng ñáng k nhưng s tip cn vi ñiu tr, ñc bit vi các thuc phi hp (Artemisinin based combination TherapyACT) vn còn khó khăn. Kt qu ñiu tra h gia ñình ti 18 quc gia Châu Phi cho thy ch 34% h có 1 màn tm hóa cht, 23% tr em và 27% ph n có thai ng màn, 38% tr em st ñưc ñiu tr vi thuc st rét nhưng ch có 3% vi các thuc ACT; 18% ph n có thai ñưc ñiu tr d phòng. Ch có 5 quc gia Châu Phi báo cáo ñ bao ph phun tn lưu bo v cho 70% dân s trong vùng nguy cơ. Ngoài Châu Phi, ñ bao ph ca can thip khó ñánh giá ñưc bi vì các ñiu tra h gia ñình không ñưc thc hin thưng xuyên, các bin pháp bo v ch nhm vào ñi tưng nguy cơ cao, Chương trình phòng chng st rét quc gia
  10. 5 không báo cáo ñy ñ v chn ñoán và ñiu tr các cơ s y t tư nhân [50], [51]. Trong khi mi liên kt gia can thip và tác ñng ca kim soát st rét không rõ ràng, ít nht có 7/45 nưc Châu Phi nơi có giám sát tt và ñ bao ph cao ñã làm gim 50% hoc hơn s mc và cht vào năm 2006/2007 so vi năm 2000. Báo cáo cũng cho thy, trong 22 quc gia khác s ca mc st rét gim hơn 50% trong khong thi gian 20002006. Tuy nhiên cn có các ñiu tra c th hơn na ñ xác nhn ti 29 quc gia này có các bin pháp kim soát bnh hiu qu ñ gim gánh nng bnh vào năm 2010 [51] Mc dù chương trình tiêu dit st rét (TDSR) trong nhng năm ñu có nhng thành công ñáng k, nhưng công cuc chng bnh SR ñã gp nhng thách thc và nhng khó khăn mi cn tr chương trình này. Chin lưc phòng chng st rét (PCSR) mc dù ñó khng ch s mc và t vong do st rét nhưng hin nay vn gp nhiu khó khăn. Các khó khăn trong PCSR hin nay là : Khó khăn v chuyên môn k thut: P.falciparum kháng chloroquin và ña kháng vi hóa liu pháp chng SR [19], [20], [23], [44], [48]. Mui Anopheles kháng hóa cht dit, thay ñi sinh lý sinh thái, trú n ngoài nhà, nhưng ñt máu trong nhà. K t 1960 khi P.falciparum kháng chloroquin ñưc công b ti Nam M (Brasil), Đông Dương (Thái Lan, Vit Nam) thì hin tưng kháng lan rng ngày càng nhanh. V kháng hóa cht ca mui Anopheles, 1946 ch có 2 loài Anopheles kháng DDT nhưng 1991 có 55 loài kháng hóa cht. Trong s 55 loài kháng có 53 loài kháng vi DDT, 27 loài kháng vi phospho hu cơ, 17 loài kháng carbamate và 10 loài vi
  11. 6 pyrethroides, 16 loài cho thy kháng vi 3 hoc 4 loi hóa cht. Hin tưng kháng ca Anopheles xut hin c Châu Á, Châu Phi và Châu M. Khó khăn v kinh t, xã hi, tài chính: Do thiên tai, dch bnh, chin tranh, và nn sn xut chm phát trin nhng quc gia có SR, ñc bit là các nưc chm phát trin và ñang phát trin ñã khin thu nhp ca nhiu quc gia còn rt thp, thiu kinh phí cho PCSR. Tình hình kinh t, xã hi bt n, thay ñi môi trưng sinh thái vi nhng phương án phát trin kinh t ph bin khp mi nơi nht là các nưc ñang phát trin. Thy li, nông nghip trng rng làm thay ñi môi trưng, vi khí hu bin ñi nhng vùng trưc ñây không có SR hoc ít nay li quay tr li. S di bin ñng dân cư, chin tranh, di dân ñi khai hoang, kinh t mi, ln chim rng, du canh du cư ca ñng bào các dân tc, khách du lch, tìm trm ñãi vàng khi không ñưc bo v làm cho tình hình SR càng thêm nghiêm trng. Nhiu nưc phi chu chp nhn SR quay tr li. Kinh t ca nhiu quc gia còn nghèo, thu nhp bình quân ca ngưi dân còn thp, môi trưng sinh thái thay ñi do chin tranh, di bin ñng dân cư, du lch, du canh, du cư ca ñng bào các dân tc, khai thác lâm khoáng sn ñưc ñu tư thc hin nhiu vùng, nht là các nưc ñang phát trin, nhưng vic thc hin các bin pháp PCSR chưa ñưc ch ñng, kém hiu qu làm cho tình hình SR càng thêm nghiêm trng do ñó bnh SR ñã quay tr li ti nhiu vùng, lãnh th ca nhiu quc gia trên th gii . H thng y t, ñc bit y t cơ s còn thiu và yu, cán b làm công tác v sinh phòng dch cũng như PCSR ca ña phương không ñ v s lưng và chưa ñt v cht lưng. Đi vi bnh SR, cán b y t cơ s còn nhiu khó khăn trong chn ñoán và ñiu tr, ch da ch yu vào triu chng lâm sàng ñ chn ñoán, không có xét nghim (XN) hoc XN chưa kp thi ñ phát hin KSTSR trong máu ca bnh nhân, ñc bit khi gp nhng trưng hp bnh
  12. 7 SR có triu chng lâm sàng không ñin hình thì rt khó khăn trong vic chn ñoán và ra quyt ñnh ñiu tr [15] . Hin nay, mt trong nhng khó khăn mà chương trình phòng chng st rét các nưc trên th gii trong ñó có c Vit Nam ñang gp khó khăn ñó là các bin pháp can thip áp dng cho dân di bin ñng (di cư t do, ñi rng, ng ry). Các bin pháp thưng quy áp dng vi cng ñng dân n ñnh hu như không có hiu qu ñi vi nhng ñi tưng này. Hơn na, vic tip cn vi nhng ñi tưng này rt khó, ngưi dân khi ñi rng ng ry li xa cơ s y t nên vic chăm sóc sc khe cho h là khó thc hin ñưc [23], [50], [51] 1.2. Tình hình st rét và nhng khó khăn trong chương trình PCSR ti Vit Nam và khu vc min Trung Tây Nguyên: 1.2.1. Tình hình st rét nhng năm gn ñây. Vit Nam trong vùng khí hu nhit ñi gió mùa, thuc Đông Nam Á, ña s din tích là rng, núi ñi có ñiu kin thuân li cho bnh SR phát trin, có nhiu ña phương trong vùng st rét lưu hành (SRLH). Trong chin lưc tiêu dit st rét toàn cu, chương trình TDSR ñã ñưc tin hành min Bc và dit tr SR ti min Nam t 19581975. Sau ngày min Nam ñưc gii phóng, c nưc thng nht tin hành thanh toán SR t 19761990 và chuyn sang chin lơc PCSR t năm 1991 cho ñn nay [23]. So vi các khu vc khác, min Trung Tây Nguyên (MTTN) là khu vc có st rét lưu hành nng nht so vi các khu vc khác ca c nưc, s BNSR và TVSR ca khu vc này thưng chim t l rt cao. Năm 1990, thng kê cho thy ti khu vc MTTN có 137.435 bnh nhân st rét (BNSR), 1.334 t vong do st rét (TVSR). S liu thng kê cho thy mc dù BNSR, TVSR gim t 1990 ñn nay nhưng t l mc và cht ca khu vc này luôn cao nht so vi các khu vc khác [23].
  13. 8 Trong giai ñon sau 1991 do tình hình SR quay tr li và tăng cao trong c nưc, ñc bit khu vc MTTN, chin lưc PCSR ñưc thc hin Vit Nam vi mc tiêu là gim mc, gim cht và khng ch dch SR xy ra. Trong giai ñon này vic tích cc t chc thc hin các bin pháp phát hin, chn ñoán và ñiu tr ñưc xem là yu t quan trng ñ gim t vong, thì PCSR ñưc xem là 1 nhim v chăm sóc sc khe ban ñu ca y t cơ s, vì vy xây dng, cng c y t cơ s, hun luyn cho y t cơ s v SR ñưc xem là mt nhim v rt quan trng ñ ñt ñưc các mc tiêu ca chương trình PCSR [23]. Trong nhng năm gn ñây, nh s ñu tư kinh phí và áp dng các bin pháp ñc bit là s ra ñi ca artemisinine và các dn xut nên tình hình st rét có xu hưng gim xung. Năm 2006, c nưc ch có 41 TVSR, khu vc MTTN có 25 TVSR [33], [35]. Mc dù tình hình st rét gim nhưng các s liu thng kê và phân tích cho thy, s TVSR khu vc MTTN luôn luôn cao so vi các khu vc khác. T năm 1997 ñn nay s TVSR khu vc này luôn chim t l >70% so vi tng s TVSR c nưc, riêng năm 2002 t l này chim ñn 97,73%, năm 2003 chim 73,08% [32], [33], [34]. Như vy st rét MTTN, ñc bit các tnh Tây Nguyên vn là vn ñ nh hưng ñn sc kho c ngưi dân và s phát trin kinh t xã hi khu vc này nu không có các gii pháp ưu tiên. Trong giai ñon 20012005, mc dù có nhiu khó khăn như trên nhưng công tác phòng chng st rét ca khu vc MTTN vn ñt ñưc các mc tiêu ñ ra. So sánh vi năm 2001, s BNSR năm 2005 gim 62,47%; s SRAT gim 73,00%; TVSR gim 82,89%, t l KSTSR gim 68,74%, không có dch st rét xy ra t 20012005. Đi chiu vi các ch s mc tiêu ñ ra năm 2001
  14. 9 thì cho ñn năm 2005, các ch s mc tiêu st rét ñu ñt và vưt. Đc bit không có dch st rét xy ra t 20012005 [33]. T năm 2006 ñn 2007 t l mc bnh và t vong ti khu vc min TrungTây Nguyên tip tc gim nhưng t năm 20082009 do tác ñng ca nhiu nguyên nhân khác nhau ñc bit là thiên tai, lũ lt hn hán kéo dài dưi nh hưng ca bin ñi khí hu tình hình st rét có din bin phc tp. S bnh nhân st rét các năm 200720082009 có xu hưng tăng cao so vi nhng năm trưc ñó. Thng kê cho thy so vi năm 2008 bnh nhân st rét toàn khu vc năm 2009 tăng 14,61%,, trong ñó min Trung tăng 6,18%, Tây Nguyên tăng 26,58%. S t vong năm 2009 là 16 trưng hp so vi 14 ca năm 2008. Như vy sau nhiu năm khng ch s mc và cht do bnh st rét nhng năm gn ñây bnh st rét có xu hưng gia tăng tr li. Chương trình PCSR cn tìm các nguyên nhân và ñ xut các gii pháp ñ d phòng nguy cơ gia tăng mc bnh và kh năng xy dch st rét [32], [33], [34]. 1.2.2. Nhng khó khăn trong PCSR cho dân di bin ñng ti khu vc MT TN Ti khu vc MTTN trong nhng năm qua mc dù t l mc và t vong gim, nhưng nguy cơ gia tăng st rét vn tim n ti nhiu vùng, ñc bit là ti các vùng st rét lưu hành nng, vùng có dân di bin ñng (di cư t do, ng ry và ñi rng dài ngày), vùng kinh t khó khăn. Ti nhng vùng này h thng y t thiu v s lưng và yu v cht lưng không ñ kh năng phát hin và qun lý bnh nhân. Trong khi ñó mm bnh và vectơ lan truyn vn tn ti, các bin pháp bo v khó ñm bo hiu qu tuyt ñi bo v cho các cng ñng này [7], [8], [9], [10], [11]. Đây là mt trong nhng khó khăn mà công tác PCSR ñang phi tìm các gii pháp hiu qu. Nhiu cng ñng ngưi dân tc ca các tnh Bình Đnh, Khánh Hoà, Qung Nam, Gia Lai, Kon Tum, Đak Lak, Đak Nông vn còn
  15. 10 hot ñng làm nương ry, làm nhà ry và ng li ñó trong thi gian mùa v. Mt s ln ngưi dân do nhiu khó khăn khác nhau nên ñi vào rng khai thác lâm th sn, cht cây, tìm vàng [32], [31], [32]. Ng ry là thói quen canh tác ph bin hin nay ca ñng bào dân tc thiu s các tnh Tây Nguyên và các huyn min núi Trung B trong các dp mùa v, trong mùa ry ñng bào thưng kéo c nhà lên chòi ry ch ñưc làm tm b ñ tin vic làm ăn hoc thu hoch trong thi gian t mt tun ñn mt tháng, nên kh năng nhim bnh cao. Vn ñ bo v cho dân ng ry ht sc khó khăn vì các bin pháp phun hóa cht dit mui ch thc hin ñưc cho nhà c ñnh trong làng, bin pháp tm màn cũng không phù hp vì din tích nhà ry quá nh cho nên không th treo màn, bin pháp qun lý ñiu tr cũng rt khó thc hin vì nhà ry ri rác khp nơi trong rng sâu nên s mc và s t vong st rét dân ng ry chim t l cao [10], [11], [13], [16]. Nhng hot ñng này làm gia tăng t l nhim bi vì hiu qu bo v bng các bin pháp cho ñi tưng này rt khó khăn: Phun tn lưu hoá cht ti nhà, nhưng h không nhà mà ñi ng trong ry và trong rng. Thói quen không ng màn ti nhà ry càng làm tăng thêm nguy cơ nhim bnh. Khi b SRAT vn chuyn và cp cu rt khó khăn, nên t vong rt cao. Tình hình dân di bin ñng ni bt nht ti khu vc min TrungTây Nguyên, s dân di cư din bin rt phc tp ñã nh hưng rt ln ñn công tác phòng chng st rét ti khu vc này. T năm 2000 ñn nay ñc bit năm 2003, tình hình dân di bin ñng, rm r nht là s DCTD ca ñng bào dân tc phía Bc vào sng ti các vùng rng núi Tây Nguyên cũng như hot ñng
  16. 11 ñi rng ng ry ca ngưi dân làm cho tình hình st rét càng phc tp, ñc bit s t vong tăng cao ñáng k [8], [9], [32] Tình trng dân di cư t do ñó xy ra nhiu năm trưc nhưng rm r nht trong nhng năm gn ñây. Trưc ñây di bin ñng dân thưng có t chc và ñưc qun lý cht ch trưc khi ñi và khi ñn nơi , theo dng dân ñi kinh t mi hoc dân ñi vào các công, nông, lâm trưng. Tuy nhiên thưng nơi ñn ñnh cư hu ht thuc các vùng st rét lưu hành nng nên nguy cơ mc và xy dch st rét rt cao. Theo nhng s liu mi ñây ca Tng cc ña chính và B NN&PTNN, t năm 1991 ñn nay mt s lưng ln dân di cư t do (DCTD) sinh sng ti 3 tnh Tây Nguyên (Gia Lai, Kon Tum ,Đak Lak). Đi tưng DCTD này ch yu là ñng bào min núi phía Bc (36,7%), vùng ven bin khu IV cũ (30,9%). Trong ñó tnh có dân DCTD nhiu nht là là Cao Bng (9.710 h, 48.700 khu), Lng Sơn (8.500 h, 41.550 khu), Thanh Hoá (3.500 h, 19.200 khu), Lào Cai (3.200 h, 20.000 khu), Hà Giang (1.900 h, 6.600 khu), Tuyên Quang (860 h, 4.800 khu). Chia theo dân tc: Nùng: >100.000 ngưi, Tày:>80.000 ngưi, Dao: >31.000ngưi, Thái: >26.000 ngưi, Mông: 134.000 ngưi Ngoài ra thng kê còn có khong 5.000 nhân khu DCTD qua li gia Vit Nam và Lào [8], [9], [10], [11], [28]. Trong ñó Đak Lak là tnh có s DCTD ln nht, hin nay có 100.000 h, 463.000 ngưi. Phn ln dân DCTD sng trong rng sâu, tránh s kim soát ca chính quyn ña phương, và theo thông báo s 52/TBVPCP ngày 25/3/2002 ca Văn phòng Chính ph thông báo kt lun ca nguyên Phó Th tưng Nguyn Công Tn ti Hi ngh bàn bin pháp gii quyt tình trng dân DCTD ñn các tnh Tây Nguyên nu ñ dân DCTD sau thi ñim 13/3/2002 thì tnh phi ñn nhn v [8], [9], [10], [28].
  17. 12 Vi lý do ñó hu ht dân di cư t do sng ln tránh trong rng sâu nơi có st rét lưu hành nng, không th tip cn vi h thng y t, nên nguy cơ mc bnh và t vong do st rét rt cao. Ti các vùng biên gii (VitLào, VitCampuchia) giao lưu biên gii làm cho nguy cơ lan truyn st rét tip din và phc tp. Vic kim dch biên gii tp trung ti các ca khu, nhưng s giao lưu và nhim bnh li ch yu thông qua các ñưng tiu ngch, nên rt khó khăn trong vic qun lý BNSR. Phân tích s liu BNSR nhiu năm ti huyn Hưng Hoá (Qung Tr) nơi có hot ñng giao lưu gia cng ñng ngưi Vit và Lào cho thy s mc bnh do qua Lào là rt cao. Mt s bnh nhân mc bnh sau khi ñi qua Lào tr v, mt s là ngưi Lào mc bnh ñưc y t xã qun lý, mt s nhim t các vùng SRLH khác nhau [13], [21], [22], [34]. Tóm li ñi vi dân di bin ñng (ñi rng, ng ry, giao lưu biên gii ), h thng y t khó tip cn ñi vi nhng ñi tưng này, giao thông ñi li khó khăn các bin pháp phòng chng hin nay vn chưa hiu qu, nguy cơ gia tăng mc và t vong do st rét nhng ñi tưng này rt cao, cn nghiên cu nhng bin pháp có hiu qu hơn. 1.3. Mt s nghiên cu st rét và phòng chng st rét cho dân di bin ñng, ñi rng ng ry Mt s nghiên cu trong nhng năm gn ñây cho thy s di bin ñng dân s ñó làm gia tăng nguy cơ mc và lan truyn st rét trong cng ñng. Báo cáo ca Pim Martens and Lisbeth Hall năm 2000 v “St rét ñang di chuyn: Bin ñng dân cư và lan truyn st rét “ cho thy st rét ñang gia tăng nhiu nưc và mt s vùng dù bnh st rét ñã ht lưu hành. Mt trong nhng yu t góp phn vào s gia tăng tr li này là do s di bin ñng dân ñn ñnh cư nhng vùng ñt khác do nhiu lý do như: do kinh t, do
  18. 13 xung ñt, do thiên tai Xác ñnh và hiu ñưc nh hưng ca s di dân này có th ci thin ñưc các bin pháp phòng chng st rét. các nưc ñang phát trin di dân liên quan ñn nông nghip, ñào vàng và nguy cơ mc , t vong st rét là rt cao [39], [41]. Cũng theo phân tích này cho thy, st rét là mt trong nhng nguyên nhân t vong cao ñi tưng di bin ñng dân mt s vùng ca Thailand, Sudan, Somalia, Burundi, Rwanda, Cng Hòa Congo. V dch mi ñây nht xy ra cng ñng dân Burundi di cư ñn Tây Bc Tanzania, cht do st rét và thiu máu tr em dưi 5 tui tăng gp 10 ln so vi trưc khi có dch; phn nh s thiu min dch ca nhóm tui này [39]. Ti Hi ngh Nam Phi (2003) v dân di cư tác gi Marcia Caldas de Castro, Burton Singer ñã cho thy st rét là bnh có nguy cơ mc và t vong cao nht cng ñng dân di cư ca Cambodia ñn Thailan, Mozambic ñn Malawi, Ethiopi ñn Đông Sudan [40]. Cũng như nhiu vùng trên th gii, ti Vit Nam, hot ñng ñi rng, ng ry cũng như tình hình di bin ñng dân là mt trong nhng thách thc cho phòng chng st rét nhiu vùng. Nhng nghiên cu ca Vũ Th Phan cho thy nguy cơ xy dch rt cao khi dân di bin ñng t các vùng không có st rét vào vùng st rét lưu hành, do chưa có min dch ñi vào vùng st rét ñ xây dng kinh t mi, khai thác vàng, trm, ñá quý Trong quá kh các v dch xy ra: Nông trưng LT,NM (Đng H, Bc Thái) tháng 3/1964; Hp tác xã khai hoang Quỳnh Lưu, Ngh An; Hp tác xã khai hoang TĐ Kỳ Anh, Hà Tĩnh tháng 11/1964; Hp tác xã HS, Hà Trung, Thanh Hóa tháng 4/1965. Tng kt 512 v dch st rét xy ra min Bc t 19711985 thì các v dch xy ra vùng kinh t mi chim 46 v (9%) [23].
  19. 14 Nghiên cu các v dch xy ra khu vc min TrungTây Nguyên cho thy ti khu vc này t 19761996 có 155 v dch, trong ñó dch vùng kinh t mi có 28 v (17,53%), Tây Nguyên có 25/53 v, min Trung 3/102 v [23]. Bên cnh nguy cơ st rét nhóm dân di cư t do, hot ñng ñi rng ng ry khó kim soát là mt trong nhng thách thc ñi vi công tác phòng chng st rét trong giai ñon hiên nay và thi gian ñn. Mc dù t l mc và t vong gim, nhưng nguy cơ gia tăng st rét vn tim n ti nhiu vùng vn còn cao, ñc bit là ti các vùng có dân có hot ñng ñi rng ng ry. Ti nhng vùng này h thng y t không th tip cn ñưc, không ñ kh năng phát hin và qun lý bnh nhân. Trong khi ñó mm bnh và vectơ lan truyn vn tn ti, các bin pháp bo v khó ñm bo hiu qu tuyt ñi bo v cho các cng ñng này. Kt qu ñiu tra ca Vin st rétKSTCT Quy Nhơn ti mt s cng ñng dân ng ry xã Đak Rin, Ngc Lây (Kon Tum); Ia O (Gia Lai); Sơn Thái, Khánh Thưng (Khánh Hòa); xã Thanh (Qung Tr) cho thy t l nhim t trên 6,80% có nơi ñn 29,77%. Ti nhng vùng này ñu phát hin có mt các vectơ chính lan truyn bnh như An.minimus, An.dirus [10], [13]. Mt nghiên cu khác nhm xác ñnh t l nhim ký sinh trùng st rét cng ñng dân ng ry và ñánh giá t l ngưi ng ry nhn thuc và s dng thuc t ñiu tr ñưc tin hành ti 3 xã (ThanhQung Tr, Trà Don Qung Nam, Ia OGia Lai) cho thy t l nhim ký sinh trùng st rét ngưi dân ng ry rt cao: 9,90% (95% CI: 7,66%12,54%). Ti xã Thanh P.falciparum chim 75%, xã Ia O loài P.falciparum chim 86,36% và ti xã Trà Don loài P.falciparum chim t l là 52,63% [13]. Như vy cho ñn nay t l nhim KSTSR nhóm dân ng ry là rt cao, hơn na các bin pháp hin nay ñ bo v cho ngưi ñi rng ng ry chưa ñưc xác ñnh rõ và cũng chưa ñưc ñánh giá ñy ñ.
  20. 15 Nghiên cu ca Annette Erhart (2004) v st rét rng Bình Thun, Vit Nam cho thy hot ñng ñi rng và ng trong rng là yu t nguy cơ chính ca nhim bnh st rét. S dng màn ñ ng (k c màn chưa tm hóa cht) có th bo v 60% dân bo v mc st rét [37]. Báo cáo ca Ron Marchand v nguy cơ ca ngưi dân ñi rng và ng ry cho thy nhóm dân này có nguy cơ nhim st rét rt cao, ñc bit khi h ng ti nhng vùng có An.dirus . Tuy nhiên báo cáo này cũng nêu lên nhng khó khăn ca vic phòng chng st rét cho nhóm ñi tưng này và cũng ñ xut cn nghiên cu nhng nguyên nhân mc bnh và bin pháp phòng chng có hiu qu [17], [18]. Trưc năm 2003 ñó có mt s th nghim hiu qu bin pháp cp thuc t ñiu tr. Trong 2 năm 2001 và 2002, mt nghiên cu can thip có ñi chng ñã ñưc tin hành nhm so sánh hiu qu bin pháp cp thuc t ñiu tr. Kt qu cho thy ngưi ñi rng ng ry nhim bnh cao (13,1%) so vi nhóm không ñi rng ng ry (8,3%). Nghiên cu ñó so sánh 2 loi thuc s dng cp t ñiu tr là CV8 (liu 3 ngày) và artesunat (liu 7 ngày), kt qu nghiên cu này cho thy nu cp thuc t ñiu tr có th gim t l mc bnh, gim st rét nng, hn ch s lây lan trong cng ñng. Đi vi nhóm ñưc cp artesunate, sau 5 ln ñiu tra t l nhim KSTSR nhóm ng ry gim t 28,4% xung còn 4,1%. Đi vi nhóm s dng CV8 t l KSTSR gim t 14,6% xung còn 0,6%, nhóm ñi rng [7]. Mt nghiên cu khác nhm khc phc st rét gia tăng ngưi dân ñi rng ng ry (Lê Khánh Thun, Lê Thành Đng2002), cho thy ñi rng ng ry là mt trong nhng vn ñ rt khó khăn ñi vi công tác phòng chng st rét. Nghiên cu ñó cho thy 77,4% ñi tưng này ñã tng b st rét, ch có 57,1% ngưi khi vào rng mang theo màn. Đ tái áp dng bin pháp ung d
  21. 16 phòng bng Fansidar, mefloquine, phát thuc t ñiu tr (artemisinine+ mefloquine) ñu có tác dng gim t l nhim bnh [6], [7], [8], [27] . T năm 2003 ñn nay, Chương trình PCSR Vit Nam ñ ngh bin pháp cp thuc t ñiu tr cho ngưi ñi rng ng ry xa cơ s y t, bin pháp này ñó ñưc B y t ban hành trong hưng dn phác ñ chn ñoán và ñiu tr st rét năm 2003 [2], [3], [4]. Sau năm 2003 ñó có mt s nghiên cu v hiu qu ca bin pháp này. Năm 20062007, mt ñiu tra nhm bưc ñu ñánh giá thc trng s dng thuc t ñiu tr ti mt s xã thuc khu vc min TrungTây Nguyên cho thy t l nhn thuc t ñiu tr là 58,12%. Phân tích cho thy CV8 ñưc cp vi t l 61,73%, artesunat ñưc cp vi t l 25,59%, chloroquin ñưc cp vi t l 12,29% ; ngưi dân ñi ng ry ñn nhn thuc y t thôn bn chim t l 72,07% cao hơn so vi ñn Trm y t xã (27,93%). T l ngưi dân ng ry có ung thuc t ñiu tr là 37,11%. Đi vi CV8 và chloroquine: 25,26% ung ñ 3 ngày, vi artesunat không có trưng hp nào ung thuc ñ 7 ngày. Nguyên nhân không ung ñ liu: 50,56% không ung tip do ht st, 26,97% tr v nhà ung tip ; 14,61% không nh và 7,87% không mun ung tip [13], [14]. Mt s nưc trên th gii có st rét lưu hành, bin pháp t ñiu tr ti nhà cũng ñưc áp dng nhng ngưi khó tip cn y t. T ñiu tr là bin pháp quan trng ñ qun lý st rét, và rt cn thit ti các khu vc nông thôn Ethiopia. Mt ñánh giá v s dng thuc t ñiu tr và t qun lý bnh st rét trên 630 h gia ñình có bnh nhân st rét trong 6 tháng t tháng 19 năm 1999 ñưc chn ngu nhiên huyn Butajira, southern Ethiopia, cho thy >97% h qun lý st rét nhà, 17.8% h s dng thuc st rét nhà, 46.7% h ñn cơ s y t sau khi ung thuc nhà, 33,3% h ñưa bnh nhân ñn cơ s y t khi chưa có ñiu tr nhà. Thuc s dng
  22. 17 bao gm chloroquine (457, 73.5%) and sulfadoxine–pyrimethamine (377, 60.6%). Thuc t chương trình PCSR là ch yu, trong ñó chloroquine và sulfadoxinepyrimethamine chim 60.6% thông qua cán b y t cng ñng, hp tác ca các bà m, ngưi bán thuc. Kho sát ñó ñưa ra kt lun t ñiu tr là bin pháp ch yu, nhưng cn ci thin vic cung cp thuc ñn các vùng nông thôn có st rét, ñc bit thông qua nhân viên y t cng ñng, hp tác ca các bà m, ngưi bán thuc, ch hiu thuc [38]. T ñiu tr là rt ph bin Tây Kenya. Mt báo cáo kt qu nghiên cu kin thc ngưi dân v st rét, s dng thuc st rét và thói quen tìm ñn cơ s ñiu tr khi b bnh vùng nông thôn Tây Kenya cho thy st rét ñưc xem như là bnh tương ñi nh, không trm trng so vi so vi AIDS, si, khó th và a chy, vì vy t ñiu tr st rét là rt thông thưng. Trong s 138 ngưi có st ñưc kho sát, 60% ñưc ñiu tr nhà vi tho dưc hoc y hc c truyn mua hiu thuc ña phương, ch 18% ñn ñiu tr cơ s y t hoc bnh vin; s còn li không có ñiu tr gì. Thuc chloroquine ñưc xem là thuc có hiu qu hơn các thuc chng st hoc tho dưc khác ñ ñiu tr st rét. Choloroquin ñưc s dng t ñiu tr cho 58% các trưng hp st, nhưng ch 12% s dng liu ñiu tr 25 mg/kg [42] Như vy cho ñn nay do nhiu khó khăn trong công tác phòng chng bnh st rét cho nhng ngưi di bin ñng, ñi rng, ng ry, ñi du lch vào vùng st rét lưu hành nên bin pháp t ñiu tr ñưc xem là gii pháp hn ch nguy cơ mc bnh cho nhng ñi tưng này. 1.4. Cp thuc t ñiu tr st rét Vic áp dng bin pháp cp thuc t ñiu tr st rét cũng ñưc thc hin mt s nưc trên th gii, ch yu cho ñi tưng khách du lch vào vùng có st rét lưu hành.
  23. 18 Trong tài liu hưng dn d phòng cho nhng ngưi ñi du lch ca nưc Anh ñ cp trên ngưi ta ñ ngh nên hưng dn s dng thuc st rét cho nhng ngưi ñi du lch ñn vùng sâu, vùng xa không th tip cn vi cán b y t trong vòng 24 gi. Thuc t ñiu tr ñưc cp cho nhng ngưi ñi du lch ñ t ñiu tr khi h nghi mình b st rét. H nên ñưc thông tin ñy ñ ñ ñiu chnh khi s dng thuc t ñiu tr st rét [43] T chc y t th gii cũng có hưng dn s dng thuc khn cp cho nhng ngưi ñi du lch khi h nghi mình b nhim st rét. Trong hưng dn này nu 1 ngưi có biu hin st 1 tun hoc hơn sau khi vào vùng st rét nên ñưc bác s tư vn hoc xét nghim máu ñ có chn ñoán ñúng và ñiu tr an toàn, hiu qu Nhiu ngưi ñi du lch không th tip cn ñưc dch v y t, ñc bit nu h tip tc li (1tun hoc hơn sau khi vào vùng st rét) vùng sâu, xa, trong nhng trưng hp như vy, nên mang theo thuc st rét ñ t ñiu tr. S la chn tùy theo tng vùng có kháng hay không [43], [47], [49]. Ti Vit Nam cp thuc t ñiu tr ñã ñưc khuyn cáo s dng trong chương trình phòng chng st rét t năm 2003 ñ gim tác hi ca bnh st rét ñi tưng ñi rng, ng ry. Tuy nhiên hin nay chưa có nhiu ñánh giá thc trng s dng và hiu qu ca bin pháp này cho ñi tưng là ngưi ñi rng ng ry. Trong phác ñ hưng dn năm 2003, B y t cho phép s dng thuc t ñiu tr như là gii pháp khng ch thit hi và gim s t vong cho ngưi ng ry khi mc bnh st rét. Bin pháp này là “Cp thuc t ñiu tr cho ngưi vào vùng st rét lưu hành và xa cơ s y t ñ h t ñiu tr khi b st nghi st rét (dân ñi rng ng ry, cán b, b ñi ñi công tác vào vùng st rét lưu hành ), cán b y t hưng dn ñiu tr khi cp thuc, theo dõi kt qu s dng khi h tr v”. Tuy nhiên trong hưng dn năm 2003, chưa nêu c th
  24. 19 tuyn nào ñưc phép cp thuc, cũng như cp loi thuc nào chưa ñưc nêu lên rõ ràng [2], [3], [4]. Đn năm 2007, B y t có m rng ñnh nghĩa “ Cp thuc cho ph n có thai vào vùng SRLH., khách du lch, ngưi ñi vào vùng st rét trong vòng 6 tháng. Đi rng, ng ry, qua li biên gii ”. Mc dù có m rng ñi tưng nhưng cũng như năm 2003, hưng dn năm 2007 chưa nêu c th tuyn nào ñưc phép cp thuc, cũng như cp loi thuc nào cũng chưa ñưc nêu lên rõ ràng. Năm 2009, B y t hưng dn cp thuc t ñiu c th hơn. Hưng dn nêu r: “Cán b y t t tuyn xã tr lên mi ñưc cp thuc t ñiu tr cho các ñi tưng ñi vào vùng st rét lưu hành nng trên 1 tun (khách du lch, ngưi ñi rng, ng ry, ngưi qua li biên gii vùng st rét lưu hành) và phi hưng dn cho h bit cách t chn ñoán, t ñiu tr, theo dõi sau khi tr v”. Thuc st rét ñưc cp ñ t ñiu tr là dihydroartemisininpiperaquine, liu theo tui trong 3 ngày [4]. 1.5. Thuc artemisinin và Arterakin ñiu tr st rét. Artemisinin hay Qinghaosu ("chinghowsoo") là thành phn chính ca tho dưc Trung Quc có tên là Artemisia annua. Ngưi Trung Quc s dng tho dưc này ñ ñiu tr st trên 1000 năm trưc. Các nhà khoa hc Trung Quc ñó chit xut thành công artemisin bng dung môi n_hecxan và ly tên thuc là Quinghaosu. Tuy nhiên, artemisinin vn chưa ñưc bit ñn rng rãi cho ñn khi nó xut hin trên mt tp chí khoa hc v thuc ca Trung Quc vào gn chc năm sau ñó. Ban ñu, artemisinin b hoài nghi v hot tính ñiu tr st rét ca nó do các thí nghim chng minh kt qu này chưa ñưc công nhn. Bên cnh ñó, vi lý do v cu trúc hóa hc không bn vng (cha vòng peroxide –OO) nên artemisinin
  25. 20 không ñưc s dng ñ sn xut như mt loi thuc chính thc. T chc Y t th gii WHO ñã xác ñnh tính ưu tiên hàng ñu ñ phát trin các dn xut có tác dng nhanh ca artemisinin nhm ñiu tr st rét ác tính th não cũng như kim soát các trưng hp st rét P. falciparum ña kháng thuc [45], [46], [50], [51]. Đn năm 2004, T chc y t th gii mi chính thc công nhn artemisinin là loi thuc kỳ diu, thay th ñưc nhiu loi thuc st rét không còn tác dng cha bnh st rát ác tính. Hin nay, artemisinin ñưc s dng trên toàn th gii, ñc bit là Châu Phi, nơi hàng năm có gn 1 triu ngưi cht vì bnh st rét. Hin nay tình hình st rét kháng thuc lan rng vi mt s thuc st rét vn lâu nay rt ñc hiu (mefloquine, chloroquin, quinine, ) không nhng mt vùng ñơn thun mà lan rng khp toàn cu; ngay c thuc có hiu qu nht hin nay trong ñiu tr st rét là artemisinine và các dn sut cũng ñó sm bt ñu có hin tưng gim nhy, và ñó có mt s báo cáo trên th gii v s xut hin mt s ca không còn ñáp ng thuc artesunate na. Trưc tình hình nguy cơ st rét kháng thuc ñe da toàn cu, T chc y t th gii ñ ngh không nên qung cáo, sn xut thuc st rét loi artesunate dưi dng ñơn tr liu na và chuyn sang dùng phác ñ thuc phi hp da trên nn có gc artemisinin Mt trong s các phi hp ñó, T chc y t th gii ñánh giá cao hoc khuyn cáo dùng loi thuc ACT gm thuc artemisinine + piperaquine hoc dihydroartemisinin + piperaquine vi các bit dưc hin ñang có mt trên th trưng là Artequick, Artekin, Arterakine, CV artecan, [20], [44], [45], [48]. Hp cht có artemisinin là mt nhóm thuc st rét mi có ñc ñim sinh ra mt ñáp ng rt nhanh trong cơ th bnh nhân, chng li st rét do ký sinh trùng P.falciparum ña kháng thuc, thuc dung np tt và có tim năng
  26. 21 gim lan truyn st rét thông qua bưc làm gim qun th ngưi mang giao bào. Artequick, mt phi hp thuc st rét bao gm thành phn artemisinin và piperaquine, gn ñây ñưc xem là mt phi hp thuc lý tưng trong ñiu tr bnh st rét, ñc bit ñiu tr và x lý chng kháng vi các trưng hp P.falciparum kháng thuc. Đ ñt ñưc mt thuc lý tưng như vy, thuc ñó phi hi ñ các tiêu ñim sau: tác ñng lên ký sinh trùng nhanh, hiu lc và ngăn nga kháng thuc cao, ñc tính thp, liu trình ñiu tr ngn ngày và ñc bit giúp gim lan truyn bnh [29] V ñc ñim tác ñng lên ký sinh trùng st rét nhanh: qua nhiu kt qu nghiên cu th nghim lâm sàng ti Trung Quc, Vit Nam, Cambodia, Indonesia và Thái Lan cho thy rng thuc Artequick kim soát hay nói ñúng hơn là khng ch triu chng và du chng st rét do P.falciparum và P.vivax nhanh chóng. Thi gian ct st ch t 16 30 gi và thi gian sch ký sinh trùng t 36 60 gi. Thuc Artequick làm ngng s phát trin ký sinh trùng trong vòng 2 gi và hơn 95% lưng ký sinh trùng st rét b tiêu dit trong vòng 24 gi. T ưu ñim tác ñng nhanh như th, thuc Artequick gim t l mc bnh và ñc bit là gim t l t vong do P.falciparum ñáng k [29]. Hiu lc cao và ngăn nga kháng thuc: hoc làm chm quá trình kháng thuc din ra: nhiu nghiên cu lâm sàng cho thy thuc Artequick cho t l cha khi cao trong nhng vùng st rét do P.falciparum ña kháng thuc. Th nghim INVIVO theo dõi 28 ngày cho bit t l cha khi ñn 97% và t l tái phát sm ch 3%. S phi hp artemisinin vi piperaquine làm trì hoãn quá trình phát trin kháng thuc, nht là ca ký sinh trùng P.falciparum . Phi hp này cũng có hiu lc cao trong st rét do P.vivax, nhiu kt qu th nghim lâm sàng ñi vi st rét do P.vivax này cho bit t l tái phát ch 2% sau mt tháng theo dõi.
  27. 22 Đc tính thp: thuc artemisinin và dn sut t lâu ñưc bit ñn là thuc ñiu tr st rét có hiu lc cao và an toàn cao, ngay c ph n mang thai và tr em nh. Hin nay các thuc phi hp da trên s phi hp vi artemisinine hoc dihydroartemisinin cũng ñó ñưc chng minh rt an toàn trong ñiu tr: tác dng ph trên lâm sàng ch gp mt s trưng hp như bun nôn, nôn, chóng mt, ñau bng nh, tiêu chy xy ra 03%, không thy bt thưng nào v kt qu cn lâm sàng huyt hc và sinh hóa hoc ñin tâm ñ trong khi theo di ñiu tr liu cho phép. Liu trình ñiu tr ngn ngày: thuc Artequick ch cn 2 liu, liu ñu vào thi ñim 0 gi và liu th 2 thi ñim 24 gi sau ñó vi hiu qu ñiu tr rt cao. V kh năng ngăn lan truyn bnh: ñây ch là tác ñng gián tip, trc tip thuc không th dit giao bào. Artemisinin, thành phn chính ca thuc viên Artequick, có tác dng c ch phát trin hình thành giao bào ca P.falciparum. Mt phi hp gm artemisinin và primaquine liu thp cho mt hiu ng cng lc nhm làm gim tính nhim ca giao bào và làm sch giao bào rt sm; do vy gián tip tác ñng làm gim s lan truyn bnh [45], [47], [49]. Nu tt c bnh nhân nhim st rét ñu ñưc ñiu tr bng thuc này sm s giúp phá hy ký sinh trùng st rét, gim ñáng k lưng ký sinh trùng sinh ra ñi vi cng ñng dân ti các vùng st rét lưu hành, t l bnh cũng như t l ngưi mang giao bào s gim ñi rt có ý nghĩa, s giúp ñy lùi st rét nhanh chóng và loi tr st rét trong mt thi gian ngn. Dng thuc th 2 trong th h thuc phi hp hin ñang dùng rt ph bin ti các quc gia có st rét, ñc bit châu Phi và khu vc Đông Nam Á, trong ñó có Vit Nam ñó là phi hp gm dihydroartemisinin và piperaquine, vi các bit dưc khác nhau như Artekin, Arterakin, CVArtecan, và thuc
  28. 23 này cũng là mt trong nhng phi hp ñưc T chc y t th gii khuyn cáo sn xut và s dng nhiu nht hin nay. Đây là mt thuc lý tưng, ñt ñưc các ñc ñim như thuc Artequick ñưc ñ cp trên: Tác ñng lên KSTSR nhanh hiu lc và ngăn nga kháng thuc cao, ñc tính thp, liu trình ñiu tr ngn ngày và gián tip làm gim lan truyn bnh, tuy nhiên liu trình dùng là trong thi gian 3 ngày, khác so vi thuc Artequick (ch 2 ngày). Dihydroartemisinin (DHA) là dn xut ca artemisinin, là mt sesquiterpen lacton vi cu ni endoperoxid, có tác dng rt quan trng ñi vi ký sinh trùng st rét. Dihydroartemisinin có tác dng mnh dit th phân lit, nhưng thc t không có tác dng trên th ngoi hng cu, th thoa trùng và th giao t. DHA, vi vai trò là mt thuc ñng thi là mt cht chuyn hoá chính có hot tính sinh hc ca artesunat và artemether, ñó ñưc s dng rt lâu ñi trên bnh st rét ca hàng triu bnh nhân trên khp th gii. Cơ ch tác dng ca DHA hin chưa ñưc bit thu ñáo.Mt vài nghiên cu cho rng thuc tp trung chn lc vào t bào nhim KSTSR và phn ng vi hemozoin dn ñn tiêu dit ký sinh trùng. Trên In vitro, phn ng này sinh ra các gc t do ñc hi có th phá hu các màng ca KSTSR. Khác vi DHA, thì piperaquine (PPQ) là dn xut thuc nhóm 4 aminoquinoline, là mt thuc st rét loi biquinoline có cơ ch tác dng tương t như các thuc st rét nhóm quinoline khác, ñưc Trung Quc dùng thay cho chloroquine và ñóng vai trò quan trng trong vic phòng chng st rét trên th gii trong nhng năm ca thp k 80. Piperaquine có tác dng tt trên các th hng cu ca P.vivax và P.malariae và hu ht các chng P.falciparum (ngoi tr giao bào). Liu LD 50 ca piperaquine là 10.98,5 ± 78,2mg/kg so vi chloroquin là 437,9 ± 50,4mg/kg. Thuc st rét piperaquin an toàn và ít ñc [29]
  29. 24 Mt trong nhng vn ñ ch yu ca 2 thuc trên khi dùng ñơn tr liu là t l tái phát cao sau khi ngng ñiu tr ñi vi DHA và hin tưng kháng thuc ñó xut hin khi s dng PPQ trong d phòng P.falciparum kháng chloroquin. Nhiu nghiên cu gn ñây khng ñnh s phi hp DHA và PPQ là mt phi hp ACT có hiu qu cao và an toàn ñi vi các th st rét k c st rét do P.falciparum ña kháng ti Vit Nam. Phác ñ phi hp DHA+PPQ này khc phc nhưc ñim ca c 2 thuc khi dùng ñơn tr liu. Phi hp vi DHA có kh năng làm chm s kháng thuc ca piperaquine da trên kinh nghim khi s dng mefloquin (t l tht bi 50% khi dùng ñơn ñc, nhưng khi phi hp vi 1 dn xut ca artemisinin sau 8 năm s dng vn còn hiu qu > 95%). Trên nghiên cu lâm sàng dng phi hp DHA và PPQ mang li li ñim rng t l tái phát xy ra tương ñi ít hơn và chm hơn, có l do PPQ có thi gian bán hu pha cui dài. Nghiên cu hiu lc ñiu tr ca DHA và PPQ Bnh vin bnh nhit ñi thành ph H Chí Minh t 20012004 cho thy s phi hp này có hiu lc cao trong ct st và làm sch ký sinh trùng st rét. Nghiên cu ñiu tr 520 ca nhim st rét (gm 448 nhim P.falciparum và P.vivax ti Bnh vin này cho thy t l khi bnh t 98% ñn 100%, ct st và sch ký sinh trùng nhanh trong vòng 2 ngày, t l tái phát thp ch 1,9%. Nghiên cu ñiu tr cho 3458 bnh nhân ti thc ña cho kt qu t l khi bnh t 98,7%100%; ht st và sch ký sinh trùng st rét trong vòng 12 ngày. Mt s phác ñ nghiên cu th nghim lâm sàng ti Vit Nam trên nhng vùng st rét lưu hành nng, ña kháng thuc ñu cho kt qu t l ñáp ng lâm sàng và ký sinh trùng ñy ñ rt cao. Mt nghiên cu ñánh giá hiu lc ñiu tr ca CV artecan (dihydroartemisinin và piperaquine) bnh nhân st rét chưa bin chng ti Đak Nông và Qung Tr cho thy thuc có tác
  30. 25 dng dit KSTSR và ct st nhanh trong vòng 12 ngày, t l khi bnh 100% c bnh nhân nhim P.falciparum và P.vivax. Thuc còn có ưu ñim là ít tác dng ph, ch có 1 trưng hp mn nga liên quan ñn thuc trong s 137 trưng hp theo dõi [20]. Vic áp dng thuc phi hp DHA và PPQ trong ñiu tr bnh nhân st rét rt có hiu qu, t l khi bnh cao, ít tác dng ph, thi gian s dng thuc ch có 3 ngày rt d s dng cho ngưi ñi rng, ng ry xa cơ s y t. Tuy nhiên cho ñn nay vic ng dng thuc này ñ cp t ñiu tr chưa ñưc nghiên cu và ñánh giá hiu qu mt cách ñy ñ. Thc t cho ñn nay rt ít ñ tài nghiên cu thc trng s dng thuc t ñiu tr hin nay như th nào. Hơn na các phác ñ t 2007 tr v trưc, vic cp thuc t ñiu tr chưa ñưc hưng dn c th: cp thuc nào, cp như th nào, ai hưng dn, ai theo dõi vn cũng chưa rõ. Nghiên cu này nhm mô t thc trng s dng thuc t ñiu tr st rét hin nay ca ngưi dân ñi rng ng ry và ñánh giá hiu qu ca bin pháp cp thuc t ñiu tr ñang áp dng, hoàn chnh mô hình qun lý ngưi ñi rng, ng ry ti cng ñng cũng như bin pháp truyn thông giáo dc tăng cưng cho vic s dng thuc t ñiu tr khi thuc ñưc ñóng gói có hưng dn. Hiu qu bin pháp này nhm mc tiêu gim mc và t vong ngưi ñi rng ng ry, gim thit hi do bnh st rét gây ra ti các vùng st rét lưu hành trong thi gian ti.
  31. 26 CHƯƠNG 2 ĐI TƯNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CU 2.1. Đa ñim nghiên cu Nghiên cu ñưc tin hành ti xã Đak R Mang, thuc huyn Đak Glong, vi dân s 5.306 nm trong vùng st rét lưu hành nng. Toàn xã có 5 thôn buôn, chim ña s ngưi dân tc thiu s ti ch Mnông, Ê ñê ngoài ra còn có mt s ñng bào khác và 1616 cm dân di cư t do. Đây là xã có nhiu dân ñi rng ng ry, ngoài ra dân di cư t do vi s dân 2.800 t các tnh phía Bc vào (Bc Cn, Cao Bng, Tuyên Quang, Lào Cai, Hà Giang ) càng làm cho tình hình st rét phc tp Trm Y t xã có 5 nhân viên trong ñó 1 y s, 2 y tá, 1 n h sinh, 1 ñiu dưng. Trm có ñim kính hin vi ch yu là phát hin bnh th ñng cho nhng bnh nhân ñn trm y t Hin nay hot ñng ng trong rng, trong ry khá ph bin ngưi dân ña phương.và phn ln nhng ngưi mc st rét trong xã là ngưi thuc nhóm ñi tưng thưng xuyên ng rng, ng ry. 2.2. Đi tưng nghiên cu: 2.2.1. Tiêu chun la chn: 2 tiêu chun la chn Có hot ñng ng trong ry là tiêu chun bt buc ñ chn ñi tưng cho nghiên cu này. Tui: t 15 tui tr lên, ñng ý tham gia nghiên cu. Nhng ngưi ñưc coi là thưng xuyên ng ry nu h ng trong ry ít nht mt ln trong vòng 2 tháng. Tuy vy, ưu tiên chn nhng ngưi ng trong rng, trong ry ít nht mt tháng mt ln. S ngưi này s ñưc theo dõi trong quá trình nghiên cu
  32. 27 2.2.2. Tiêu chun loi tr: Nhng ngưi không hp tác nghiên cu. Không thưng xuyên có hot ñng ng ng ry. 2.3. Phương pháp nghiên cu. 2.3.1.Phương pháp mô t dch t hc . Thit k nghiên cu ct ngang mô t : Điu tra ct ngang xác ñnh t l nhn thuc và thc trng s dng thuc t ñiu tr st rét ti nhóm ñi tưng có hot ñng ng ry. . C mu: C mu: Theo công thc nghiên cu ct ngang [31]: 2 Z (1α/2) pq n = d2 Trong ñó : Z (1α/2) là giá tr Z t bng Z ng vi α=0,05, thì Z(1α/2) = 1,96 p : Da vào kt qu mt s nghiên cu trưc ñây cho thy t l ký sinh trùng st rét ngưi dân ng ry min TrungTây Nguyên khong 10%, và t l ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr khong 58%. Đ ñm bo cho c 2 ñiu kin này, nghiên cu tính toán c mu da vào p=0,50 ñ ñt c mu ñm bo cho c 2 ñiu kin trên q = (1 p)=10,50= 0,50 d : Đ chính xác là khong sai lch mong mun gia t l thu ñưc t mu (p) và t t l qun th (P). Chn d=0,05,
  33. 28 1,96 2. 0,50.0,50 n1=n 2 = = 385 0,05 2 Đ b sung cho các trưng hp không thu thp ñưc s liu, cng thêm 5% vào mu, vì vy ta cn ñiu tra khong 400 ngưi. + Phương pháp chn mu: Nhng ngưi thưng xuyên ng rng, ng ry sng rãi rác trong cng ñng dân cư, s ngưi này thay ñi theo tng gia ñình và gia các thôn bn, ñ tài la chn ñi tưng nghiên cu theo phương pháp lp danh sách ti 3 thôn bn có nhiu ngưi ng ry ca xã ñ ñm bo ñiu tra 400 ngưi, ñáp ng c mu nghiên cu như ñã tính toán trên. Khung mu: Danh sách ngưi ng ry trong các thôn ca xã Đơn v ly mu: cá nhân ngưi có ng ry Đơn v quan sát: cá nhân ngưi có ng ry 2.3.2. Các k thut nghiên cu: Xét nghim tìm KSTSR: ly lam máu (git ñc và ñàn), nhum giêm sa soi và ñm mt ñ KSTSR (theo phương pháp ñnh lưng và ñnh tính). Mt ñ KST s ñưc tính toán da trên s lưng th vô tính và giao bào trên 200 t bào bch cu, vi gi ñnh s lưng bch cu trung bình là 8000/l máu. K thut ly máu ñưc thc hin bng cách ly máu ngoi vi ñu ngón tay áp út ñ làm git mng và git dày trên cùng mt lam kính sch. Sau khi git máu khô, s dng dung dch giemsa 3% ñưc pha vi dung dch ñm (pH=7,2) ñ nhum git máu trong thi gian 3045 phút. Soi lam và ñc kt qu dưi vt kính du ca kính hin vi quang hc. Kt qu có th biu th bng h thng du
  34. 29 (+) (ñnh tính) và ñm mt ñ KSTSR/ l máu (ñnh lưng). Khi kt lun mt lam có kt qu âm tính cn phi soi ít nht 100 vi trưng (mi vi trưng chun có 1520 bch cu) mà không tìm thy KSTSR [23], [47], [49]. Khám lâm sàng phát hin st, bnh nhân st rét, lách sưng: Cp nhit ñ h nách, nu nhit ñ cơ th ñi tưng nghiên cu ≥ 37,5 oC ñưc chn ñoán là có st. Phng vn trc tip : Phng vn ngưi có hot ñng ng ry theo các ch s ñiu tra. Ghi nhn thông tin vào các phiu ñiu tra. Phng vn nhân viên y t (xã, thôn bn) v cp thuc t ñiu tr. 2.3.3. Vt liu và công c thu thp s liu: Kính hin vi, lam, kim, vt tư và các dng c xét nghim cn thit. Nhit k, ng nghe Thuc : st rét và các thuc h tr ñiu tra. Phiu ñiu tra, phiu xét nghim. 2.3.4. Các thut ng và ch s trong nghiên cu: + Các thut ng trong nghiên cu Ca bnh st rét : theo Tài liu Hưng dn Chn ñoán và ñiu tr st rét ca B Y t [2], [3]: Bnh nhân xác ñnh là st rét: . Bnh nhân ñưc xác ñnh là st rét là bnh nhân có KSTSR trong máu bng các phương pháp: Xét nghim bng phương pháp giêm sa phát hin KSTSR dương tính .
  35. 30 . Phân loi ca bnh st rét: St rét th thông thưng St rét th ác tính Ký sinh trùng lnh: hin ti không st và không st trong 7 ngày gn ñây. Bnh nhân st rét lâm sàng: . Bnh nhân ñưc xác ñnh là st rét lâm sàng trong các trưng hp không ñưc xét nghim máu hoc xét nghim máu âm tính hoc chưa có kt qu xét nghim. . Đ chn ñoán 1 bnh nhân SRLS cn căn c vào 4 ñc ñim sau ñây: Hin ñang st ( ≥ 37,5 0C) hoc có st trong 3 ngày gn ñây Không gii thích ñưc các nguyên nhân gây st khác Đang hoc qua li vùng st rét trong vòng 9 tháng gn ñây Điu tr bng thuc st rét có ñáp ng tt trong vòng 3 ngày. Thng kê bnh nhân st rét: bao gm các bnh nhân ñưc xác ñnh là st rét và bnh nhân st rét lâm sàng. Rynhà ry và ng ry: Ry: là mnh ñt trong rng hoc bìa rng cách xa buôn làng ñưc dùng ñ trng lúa và các hoa màu khác. Nhà ry: ñưc làm ti ry, có cu trúc sơ sài tm b bng các nguyên liu như l ô, tre, na hoc g, din tích thưng rt nh. Ng ry: ngưi dân làm ry và ng li ti nhà ry qua ñêm hoc nhiu ñêm ñ trông coi và bo v cây trng.
  36. 31 Cp thuc t ñiu tr [2], [3]. Cp thuc t ñiu tr cho ngưi vào vùng st rét lưu hành và xa cơ s y t ñ h t ñiu tr khi b st nghi st rét (dân ñi rng ng ry, cán b, b ñi ñi công tác vào vùng st rét lưu hành ), cán b y t hưng dn ñiu tr khi cp thuc, theo dõi kt qu s dng khi h tr v. + Các ch s trong nghiên cu [5], [31]: T l lam dương tính ( Slide Positive RateSPR) : Là t l % lam có KSTSR(+) trên tng s lam xét nghim. Tng s lam dương tính T l lam dương tính (SPR) (+) = x 100 Tng s lam xét nghim Cơ cu ký sinh trùng : Là % tng loi KST trên tng s KST. S lưng tng loi KST % loi KST = x 100 Tng s KST T l giao bào : Là t l % s giao bào trên tng s ngưi ñưc xét nghim. Tng s giao bào T l giao bào = x 100 Tng s ngưi xét nghim
  37. 32 T l nhn thuc t ñiu tr: Là t l % s ngưi ñn nhn thuc t ñiu tr ñ mang vào ry s dng khi nghi mc st rét . Tng s ngưi ñn nhn thuc T l nhn thuc = x 100 Tng s ngưi ng ry T l s dng thuc: T l ngưi ñi vào ry s dng thuc t ñiu tr khi nghi mc st rét Tng s ngưi có s dng thuc T l s dng thuc = x 100 Tng s ngưi ng ry theo dõi Cơ cu các loi thuc ñưc cp: T l % các loi thuc t ñiu tr ñưc cp Đi tưng ñn nhn thuc: T l nam, n ñn nhn thuc T l ngưi dân ñn báo cáo sau khi tr v li nhà 2.3.5. Đo ñc trong nghiên cu Nghiên cu dch t hc mô t vi thit k nghiên cu ct ngang ñiu tra t l mc st rét và phng vn nhm kho sát thc trng s dng thuc t ñiu tr bnh st rét nên không có các bin pháp can thip nào trên con ngưi. K thut nghiên cu gm ly máu xét nghim và phng vn ñưc gii thích trưc ñ có ñưc s ñng ý ca ngưi dân. Tt c nhng ngưi nghi mc st rét trong quá trình ñiu tra ñưc khám, xét nghim và ñiu tr ñúng theo phác ñ ca B Y t.
  38. 33 Cp thuc t ñiu tr ñó ñưc B y t Vit Nam ñng ý trong chính sách s dng thuc st rét, có vai trò gim mc, gim triu chng bnh và t vong do st rét [2], [3], [4], [31]. 2.3.6. Thi gian tin hành nghiên cu : t tháng 3/2010 ñn tháng 6/2010. 2.3.7. Phân tích s liu: theo các thut toán thng kê y sinh hc [31] . XÃ ĐAK R MANG, HUYN ĐAK GLONG, TNH ĐAK NONG Dak R mang, Dak Glong, Dak Nong
  39. 34 Quang Hoa Quang Son Dak Ha Dak R'mang Quang Khe Dak Plao Dak Som Bn ñ Huyn Đak Glong Tnh Đak Nông
  40. 35 NI DUNG NGHIÊN CU Nghiên cu gm các ni dung chính sau ñây: T l mc bnh st rét ca ngưi ng ry nhóm nghiên cu (Phân b theo tui, gii, dân tc, thói quen ) . T l nhim ký sinh trùng st rét ngưi có hot ñng ng ry (ký sinh trùng, giao bào), phân b theo tui, gii, dân tc, thói quen . T l ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr trưc khi ñi ng ry. Các triu chng nghi st rét xut hin trong khi ngưi dân ng ry Các loi thuc t ñiu tr ngưi dân ñn nhn thuc ti cơ s y t khi ñi ng ry. Đi tưng ñn nhn thuc khi ñi ng ry Nơi ñn nhn thuc ca ngưi ng ry T l ngưi ng ry s dng thuc trong thi gian ng ry. Nguyên nhân không s dng thuc ñ ngày trong quá trình ng ry.
  41. 36 CHƯƠNG 3 KT QU NGHIÊN CU 3.1. T l mc st rét ca ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông năm 2010. Trong thi gian nghiên cu ñã tin hành thu thp mu xét nghim máu tìm KSTSR ñ xác ñnh t l hin mc KSTSR, cơ cu thành phn loài và phân b nhim KSTSR ngưi ng ry ti 3 thôn thuc xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông vi kt qu thu ñưc như sau: Tng s ngưi ñưc khám và xét nghim KSTSR: 409 ngưi. Tng s ngưi ñưc phng vn KAP: 409 ngưi 3.1.1. Mt s ñc ñim ñi tưng nghiên cu Bng 3.1. Đc ñim v tui, gii, dân tc, trình ñ văn hóa nhóm nghiên cu Đc ñim Thôn 1 Thôn 2 Thôn 3 Tng 1.S ñiu tra 129 148 132 409 2.Tui >15 >15 >15 >15 Nam 76 58,91 81 54,73 81 61,36 238 58,19 3. Gii N 53 41,09 67 45,27 51 38,64 171 41,81 Kinh 45 34,88 52 35,14 48 36,36 145 35,45 4. Dân tc H’Mông 34 26,36 47 31,76 51 38,64 132 32,27 Mơ Nông 50 38,76 49 33,11 33 25,00 132 32,27 Mù ch 24 18,60 19 12,84 21 15,91 64 15,65 Cp I 57 44,19 62 41,89 47 35,61 166 40,59 5. Trình ñ Cp II 48 37,21 67 45,27 64 48,48 179 43,77 Cp III 0 0 0 0 0 0 0 0
  42. 37 Điu tra 409 ngưi có hot ñng ng ry gm 129 ngưi ng ry thôn 1, 148 ngưi thôn 2 và 132 ngưi thôn 3; trong ñó nam chim t l 58,19%, n chim 41,81%. V thành phn dân tc ngưi kinh chim 35,45%, ngưi H’Mông chim 32,27%, ngưi Mơ Nông chim 32,27%. T l mù ch chim 15,65%, cp I chim 40,59%, cp II chim 43,77%, không có cp III. 3.1.2 T l nhim KSTSR cng ñng dân ng ry: Bng 3.2. T l nhim KSTSR cng ñng dân ng ry xã Đak R Mang TT Thôn S ñiu tra KSTSR (+) T l % CI 95% 1 Thôn 1 129 8 6,20 2,7211,85 2 Thôn 2 148 10 6,76 3,2912,07 3 Thôn 3 132 9 6,82 3,1612,55 Tng cng 409 27 6,60 4,409,46 Kt qu ñiu tra 409 ngưi ng ry trên 15 tui ti 3 thôn ca xã nghiên cu cho thy t l KSTSR là 6,60% (CI 95%: 4,409,46.) T l nhim thôn 1 là 6,20%, CI 95%: 2,7211,85) ; thôn 2 là 6,76% (CI 95%: 3,2912,07) và thôn 3 là 6,82% (CI 95%: 3,1612,55). %KSTSR 6.76 6.82 7.00 6.60 6.20 6.50 6.00 5.50 5.00 Th«n 1 Th«n 2 Th«n 3 Tæng Biu ñ 3.1: T l nhim KST SR ë cng ñng d©n ngñ rÉy
  43. 38 3.1.3. T l giao bào và lách sưng cng ñng dân ng ry Bng 3.3. T l giao bào và lách sưng qua ñiu tra ti xã Đak R Mang S ñiu Giao bào Lách sưng TT Thôn tra SL % SL % 1 Thôn 1 129 3 2,33 2 1,55 2 Thôn 2 148 5 3,38 2 1,35 3 Thôn 3 132 4 3,03 3 2,27 Tng cng 409 12 2,93 7 1,71 Kt qu ñiu tra cho thy t l nhim giao bào ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang là 2,93%. T l này ti thôn 1 là 2,33%, ti thôn 2 là 3,38%, ti thôn 3 là 3,03%. T l lách sưng ca ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang là 1,71%. Lách sưng thôn 1 là 1,55%, thôn 2 là 1,35%, thôn 3 là 2,27%. 3.38 3.50 3.03 2.93 3.00 2.33 2.27 2.50 1.71 2.00 1.55 1.35 1.50 1.00 0.50 0.00 Th«n 1 Th«n 2 Th«n 3 Tæng Biu ñ 3.2: T l giao bào và lách sưng qua ñiu tra ti ñim nghiên cu
  44. 39 3.1.4. Cơ cu KSTSR ti cng ñng dân ng ry Bng 3.4. Cơ cu KST SR trong cng ñng P.falciparum P.vivax Phi hp S TT Th«n (P.f) (P.v) (P.f+P.v) KSTSR SL % SL % SL % 1 Thôn 1 8 6 75,00 2 25,00 0 0.00 2 Thôn 2 10 8 80,00 1 10,00 1 10,00 3 Thôn 3 9 7 77,78 2 22,22 0 0.00 Tng cng 27 21 77,78 5 18,52 1 3,70 Loài P.falciparum chim t l cao nht 77,78%, P.vivax chim 18,52% và 3,70% nhim phi hp (P.f+P.v). Ti c 3 thôn P.falciparum cũng chim ưu th vi 75% ti thôn 1; 80% ti thôn 2 và 77,78% ti thôn 3. PH (P.f+P.v), 3.70 P.vivax, 18.52 P.falciparum, 77.78 Biu ñ 3.3: Cơ cu KST SR cng ñng dân ng ry
  45. 40 3.1.5. Triu chng st bnh nhân nhim KSTSR ngưi dân ng ry Bng 3.5. Phân tích biu hin st các trưng hp nhim KSTSR Tng s Biu hin triu chng st TT Thôn KSTSR KSTSR (+), không st KSTSR(+), có st 1 Thôn 1 8 2 25,00 6 75,00 2 Thôn 2 10 3 30,00 7 70,00 3 Thôn 3 9 1 11,11 8 88,89 Tng cng 27 6 22,22 21 77,78 Kt qu phân tích v triu chng st ngưi nhim KSTSR cho thy t l ngưi có KSTSR(+) nhưng không st là 22,22%; t l ngưi nhim KSTSR(+) có st là 77,78%. 88.89 90 75.00 77.78 70.00 80 70 60 50 30.00 40 25.00 22.22 30 11.11 20 10 0 Thôn 1 Thôn 2 Thôn 3 Tng Biu ñ 3.4: T l biu hin st các trưng hp nhim KSTSR
  46. 41 3.1.6. Phân tích mt ñ KSTSR trong máu. Bng 3.6. Mt ñ nhim KSTSR bnh nhân (theo s lưng/l máu) Trung bình ± Đ TT Thôn Tng s KSTSR Ti thiuTi ña lch chun 1 Thôn 1 8 9.677±2,564 6.78412.800 2 Thôn 2 10 9.138±3,243 2.45212.870 3 Thôn 3 9 7.806±2947 3.20012.450 Tng 27 8.854 ±2.950 2.45212.870 Phân tích mt ñ nhim KSTSR cho thy, trung bình nhim KSTSR trong máu là 8.854 ±2.950, ti thiu là 2.452, ti ña là 12.870. 3.1.7. Phân b nhim KSTSR theo gii tính Bng 3.7. T l nhim KSTSR theo gii ngưi dân ng ry Nam N TT Thôn KSTSR KSTSR Điu tra % Điu tra % (+) (+) 1 Thôn 1 76 5 6,58 53 3 5,66 2 81 6 7,41 67 4 5,97 Thôn 2 3 81 6 7,41 51 3 5,88 Thôn 3 Tng cng 238 17 7,14 171 10 5,85 Kt qu bng trên cho thy t l nhim KSTSR nam là 7,14%, t l nhim KSTSR n là 5,85%. Ti thôn 1 t l nhim KSTSR nam là 6,58%,
  47. 42 t l nhim KSTSR n là 5,66%. Ti thôn 2 t l nhim KSTSR nam là 7,41%, t l nhim KSTSR n là 5,97%. Ti thôn 3 t l nhim KSTSR nam là 7,41%, t l nhim KSTSR n là 5,88% %KSTSR 7.14 5.85 8 7 6 5 4 3 2 1 0 Nam N Biu ñ 3.5: T l nhim KSTSR theo gii. 3.1.8. Phân b nhim KSTSR theo dân tc Bng 3.8. T l nhim KSTSR theo dân tc ngưi dân ng ry Kinh H’Mông Mơ Nông TT Thôn Điu KSTSR Điu KSTSR Điu KSTSR % % % tra (+) tra (+) tra (+) 1 Thôn 1 45 2 4,44 34 3 8,82 50 3 6,00 2 52 3 5,77 47 3 6,38 49 4 8,16 Thôn 2 3 48 3 6,25 51 4 7,84 33 2 6,06 Thôn 3 Tng cng 145 8 5,52 132 10 7,58 132 9 6,82 Kt qu trên cho thy t l nhim KSTSR ngưi kinh là 5,52%, ngưi H'Mông là 7,58% và t l nhim KSTSR ngưi Mơ Nông là 6,82%
  48. 43 3.2. Thc trng s dng thuc st rét t ñiu tr cho ngưi ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong năm 2010. 3.2.1. Các bin pháp bo v ngưi dân khi ñi ng ry Bng 3.9. Bin pháp t bo v ca ngưi dân khi ñi ng ry Không có bin Màn Võng TT Thôn S ñiu tra pháp SL % SL % SL % 1 Thôn 1 129 25 19,38 6 4,65 70 54,26 2 Thôn 2 148 32 21,62 5 3,38 76 51,35 3 Thôn 3 132 29 21,97 8 6,06 64 48,48 Tng cng 409 86 21,03 19 4,65 210 51,34 Kt qu phân tích 409 ngưi có hot ñng ng ry cho thy có 21,03% ngưi dân mang màn theo khi ñi ry; 4,65% mang võng và 51,34% ngưi không có bin pháp nào t bo v trong thi gian ng ry. 3.2.2. Kin thc ngưi dân v cp thuc t ñiu tr Bng 3.10. Thông tin chính sách cp thuc t ñiu tr ñn ngưi dân Bit Không bit TT Thôn Điu tra SL % SL % 1 Thôn 1 129 36 27,91 93 72,09 2 Thôn 2 148 41 27,70 107 72,30 3 Thôn 3 132 38 28,79 94 71,21 Tng cng 409 115 28,12 294 71,88
  49. 44 Kt qu bng trên cho thy có 28,12% ngưi dân bit chương trình phòng chng st rét có bin pháp cp thuc t ñiu tr; 71,88% ngưi dân không bit v chính sách s dng thuc t ñiu tr. 3.2.3. T l ngưi dân ng ry ñn nhn thuc t ñiu tr khi ñi ng ry Bng 3.11.T l ngưi dân ng ry ñn nhn thuc t ñiu tr TT Thôn Điu tra Nhn thuc %, CI 95% 1 Thôn 1 129 45 34,88 26,7143,77 2 Thôn 2 148 51 34,46 26,8542,71 3 Thôn 3 132 47 35,61 27,4744,41 Tng cng 409 143 34,96 30,3439,80 Điu tra cơ bn 409 ngưi có hot ñng ng ry cho thy có 143 ngưi ñn nhn thuc st rét mang theo t ñiu tr trong thi gian ng ry chim 34,96% (CI 95% t 30,3439,80). Ti thôn 1 t l ngưi ng ry nhn thuc t ñiu tr là 34,88% (CI95% t 26,7143,77%), t l này ti thôn 2 là 34,46% (CI95% t 26,8542,71%), ti thôn 3 là 35,61% (CI95% t 27,4744,41). % nhn thuc 50.00 35.61 34.96 34.88 34.46 40.00 30.00 20.00 10.00 0.00 Th«n 1 Th«n 2 Th«n 3 Tæng Biu ñ 3.6. T l ñn nhn thuc t ñiu tr ca ngưi dân ng ry
  50. 45 3.2.4. Loi thuc st rét ngưi dân nhn khi ñi rng ng ry Bng 3.12. T l các loi thuc st rét ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr Loi thuc Nhn TT Thôn artesunat Arterakin chloroquin thuc SL % SL % SL % 1 Thôn 1 45 1 2,22 29 64,44 15 33,33 2 Thôn 2 51 4 7,84 31 60,78 16 31,37 3 Thôn 3 47 1 2,13 34 72,34 12 25,53 Tng cng 143 6 4,20 94 65,73 43 30,07 Phân tích kt qu ñiu tra 143 ñi tưng ng ry có ñn nhn thuc t ñiu tr cho thy có 4,20% nhn thuc artesunat; 30,07% ngưi nhn thuc chloroquin và 65,73% nhn thuc Arterakin mang theo t ñiu tr trong thi gian ñi ng ry Chloroquin, 30.07 Artesunat, 4.2 Arterakin, 65.73 Biu ñ 3.7. T l các loi thuc t ñiu tr ngưi dân nhn khi ng ry
  51. 46 3.2.5. Phân tích t l nhn thuc t ñiu tr theo gii tính: Bng 3.13. So sánh t l nam và n ñn nhn thuc khi ñi ng ry Nhn thuc Không nhn TT Gii Điu tra S ngưi % S ngưi % p 1 Nam 238 68 28,57 170 71,43 2 N 171 75 43,86 96 56,14 <0,05 Tng cng 409 143 34,96 95 65,04 Kt qu phân tích cho thy t l nam gii ñn nhn thuc t ñiu tr là 28,57% thp hơn so vi 43,86% n gii ñn nhn thuc khi ñi ng ry, s khác bit có ý nghĩa thng kê vi p<0,05. 43.86 50 28.57 40 30 20 10 0 Nam N Biu ñ 3.8. T l nam và n ñn nhn thuc t ñiu tr khi ng ry
  52. 47 3.2.6. Phân tích t l nhn thuc ngưi dân tc và ngưi kinh: Bng 3.14. So sánh t l ngưi dân tc và ngưi kinh nhn thuc khi ng ry Nhn thuc Không nhn TT Dân tc Điu tra p S ngưi % S ngưi % 1 Kinh 145 77 53,10 68 46,90 2 Dân tc * 264 66 25,00 198 75,00 <0,001 Tng cng 409 143 34,96 266 65,04 * Ghi chú: (H Mông và Mơ Nông) Kt qu phân tích cho thy ngưi kinh ñn nhn thuc là 53,10% cao hơn so vi 25% ngưi dân tc H’Mông và Mơ Nông ñn nhn thuc t ñiu tr khi ñi ng ry, s khác bit có ý nghĩa thng kê vi p<0,001. 3.2.7. Nơi ñn nhn thuc t ñiu tr ca ngưi ng ry: Bng 3.15. Nơi ñn nhn thuc t ñiu tr ca ngưi ñi ng ry S có nhn Y t xã Y t thôn bn TT Thôn thuc S ngưi % S ngưi % 1 Thôn 1 45 21 46.67 24 53.33 2 Thôn 2 51 25 49.02 26 50.98 3 Thôn 3 47 20 42.55 27 57.45 Tng 143 66 46.15 77 53.85 Phân tích nơi ñn nhn thuc t ñiu tr cho thy t l ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr y t thôn bn là 53,85% cao hơn so vi t l ngưi dân ñn nhn thuc y t xã là 46,15%.
  53. 48 100 80 60 53.85 46.15 40 20 0 Y t xã Y t thôn bn T l ñn nhn thuc Biu ñ 3.9. Nơi ñn nhn thuc t ñiu tr st rét ca ngưi dân khi ng ry 3.2.8. S dng thuc t ñiu tr st rét ca ngưi dân ng ry Bng 3.16. T l ung thuc, s ngày s dng thuc t ñiu tr ca ngưi dân T S Ung thuc 1 ngày 2 ngày 3 ngày 47 ngày Loi thuc T nhn thuc SL % SL % SL % SL % SL % 1 Arterakin 94 41 43,62 14 34,15 16 39,02 11 26,83 0 0 2 Chloroquin 43 21 48,84 5 23,81 7 33,33 9 42,86 0 0 3 Artesunate 6 3 50,00 2 66,67 1 33,33 0 0.00 0 0 Tng 143 65 45,45 21 32,31 24 36,92 20 30,77 0 0 Kt qu bng trên cho thy t l có ung thuc t ñiu tr trong thi gian ng ry là 45,45%. T l s dng ñ 3 ngày ñi vi Arterakin là 26,83%, ñi vi chloroquin là 42,86%. Đi vi artesunat không có trưng hp nào ung ñ ngày.
  54. 49 3.2.9. T l ung thuc ñ ngày ca ngưi kinh và ngưi ñng bào dân tc. Bng 3.17. So sánh t l ung thuc ñ ngày ca ngưi kinh và ngưi dân tc S ngưi ng ry có S ngưi ung T l TT Đng bào P ung thuc do nghi SR thuc ñ ngày % 1 Kinh 38 16 42,11 2 Đng bào 27 4 14,81 <0,05 Tng 65 20 30,77 T l ung ñ ngày thuc t ñiu tr ca ngưi ng ry chim t l 30,77% s ngưi có ung thuc. So sánh t l ung ñ ngày cho thy t l s dng thuc ñ ngày ca ngưi kinh là 42,11% cao hơn so vi 14,81% ngưi ñng bào dân tc s khác bit có ý nghĩa thng kê vi p<0,05. 3.2.10. Nguyên nhân không ung thuc ñ ngày khi ng ry Bng 3.18. Phân tích nguyên nhân không ung ñ ngày thuc t diu tr Không mun Ung không Ht st Không nh TT Thôn ung tip ñ ngày SL % SL % SL % 1 Thôn 1 15 7 46,67 6 40,00 2 13,33 2 Thôn 2 14 8 57,14 4 28,57 2 14,29 3 Thôn 3 16 5 31,25 7 43,75 4 25,00 Tng 45 20 44,44 17 37,78 8 17,78 Phân tích nguyên nhân không ung thuc ñ ngày cho thy có 44,44% ht st, 37,78% không nh và 17,78% không mun ung tip.
  55. 50 Không mun ung tip, 17.78 Ht st, 44.44 Không nh, 37.78 Biu ñ 3.10. Nguyên nhân không ung thuc t ñiu tr ñ liu 3.2.11. Các triu chng nghi mc st rét khi ñi ry: Bng 3.19. Các triu chng ngưi dân nghi mc st rét trong quá trình ng ry TT Triu chng Điu tra % 1 Rét, st, ñau ñu, ñau cơ 14 21,54 2 Rét, st, ñau ñu 12 18,46 3 St , nôn ma 12 18,46 4 St, tiêu chy 10 15,38 5 St, ñâu ñu 8 12,31 6 St, ñau vùng gan 6 9,23 7 Mt mi, ñau lưng 3 4,62 Tng 65 100.00
  56. 51 Kt qu bng trên cho thy, ngưi dân t nhn bit các triu chng nghi mc bnh st rét trong thi gian ng ry, trong ñó các triu chng st, ñau ñu, ñau cơ xut hin vi t l 21,54% cao hơn so vi các triu chng khác. Triu chng st và ñau ñu chim 18,46%; triu chng st và nôn ma chim 18,46%; triu chng rét kèm a chy chim 15,38%. 3.2.12. S dng li thuc st rét t ñiu tr li cho ng ry ln sau Bng 3.20. T l s dng li thuc còn li cho ln ñi ry tip theo S dng thuc còn li Xin li thuc st rét S ngưi TT Thôn cho ñi ry vào ln sau cho ln sau nhn thuc SL % SL % 1 Thôn 1 45 28 62,22 17 37,78 2 Thôn 2 51 31 60,78 20 39,22 3 Thôn 3 47 24 51,06 23 48,94 Tng 143 83 58,04 60 41,96 Kt qu bng trên cho thy t l s dng thuc còn li ca ngưi dân cho ln ng ry ln sau là 58,04%, s còn li 41,96% không s dng li thuc mà ñn xin li thuc st rét ti các cơ s y t.
  57. 52 3.2.13. T l ngưi ng ry ñn cơ s y t khám bnh sau khi ñi ry v Bng 3.20. T l ngưi ng ry ñn khám bnh ti cơ s y t sau khi ñi ry tr v S ngưi ng ry Đn cơ s y t khám TT Thôn T l % ñưc theo dõi và xét nghim 1 Thôn 1 129 58 44,96 2 Thôn 2 148 69 46,62 3 Thôn 3 132 67 50,76 Tng 409 194 47,43 Theo dõi s ngưi tr v sau khi ñi ry cho thy t l ngưi dân ñn các cơ s y t khám bnh và xét nghim chim 47,43%. T l ñn khám và xét nghim li ti thôn 1 là 44,96%, thôn 2 là 46,62% và thôn 3 là 50,76%.
  58. 53 CHƯƠNG 4 BÀN LUN 4.1. T l mc st rét ca ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông năm 2010. Đak R Mang là 1 xã thuc huyn Đak Glong, tnh Đak Nông. Đây là xã có nhiu ngưi ñng bào Mơ Nông sinh sng. Trong nhng năm va qua mt s ln dân di cư t do là ngưi H’ Mông t phía Bc vào sinh sng trong vùng núi rng ca xã này. Do là dân di cư bt hp pháp nên h sng trong rng nơi có st rét lưu hành cao, ln tránh chính quyn, h thng y t khó tip cn nên nguy cơ mc bnh rt cao. Kt qu ñiu tra 409 ñi tưng có hot ñng ng ry trên 15 tui Đak R Mang cho thy t l nhim ký sinh trùng st rét là 6,60%. Kt qu ñiu tra cho thy t l mang giao bào ti ñim nghiên cu là 2,93%; t l giao bào ti thôn 1 là 2,33%, cao nht ti thôn 2 là 3,38% và thôn 3 là 2,27%. Giao bào là th KSTSR mc dù không gây st nhưng là th làm lan truyn bnh trong cng ñng khi có s hin din ca các loài mui st rét. T l lách sưng qua ñiu tra ngưi dân ng ry là 1,71%. Lách sưng thôn 1 là 1,55%, thôn 2 là 1,35%, thôn 3 là 2,27%. Lách sưng là du hiu thưng ñi kèm vi bnh st rét. Ti xã Đak R Mang này, cho ñn hin nay giao thông ñi li không thun li, nht là ti các cm dân di cư t do, ñiu kin kinh t ca ngưi dân còn nhiu khó khăn, ngưi dân phi ñi vào rng, ry ñ khai thác lâm th sn, làm nương ry. Khi vào rng, ry ngưi dân phi ng li nên nguy có nhim st rét là rt cao. Phn ln ngưi dân xã này ñi vào ry ñ làm nương ry. Mt s ít vào sâu trong rng khai thác g. Trong khi ñi ry ngưi dân thưng không có
  59. 54 bin pháp bo v nào khi bo v cá nhân phòng chng bnh st rét. Ngưi ñi rng ng ry vào vùng có nguy cơ cao mc st rét li không có bin pháp bo v nào nhiu ngày nên t l mc bnh rt cao. Phân tích 409 ngưi có hot ñng ng ry cho thy có 21,03% ngưi dân mang màn theo khi ñi ry; 4,65% mang võng và có ñn 51,34% ngưi không có bin pháp nào t bo v trong thi gian ng ry. Thc trng này cũng xy ra ti nhiu cng ñng khác ca các tnh trong khu vc min TrungTây Nguyên. Nhiu nghiên cu khác ti min TrungTây Nguyên cũng cho thy mi liên quan ca t l mc bnh st rét cao vi hot ñng ñi rng, ng ry. Kt qu phân tích bnh nhân st rét ti 1 s nơi như xã Thanh (Qung Tr) có 59,10%, xã Trà Don (Qung Nam) có 40,08% và xã Ia O (Gia Lai) có 55,64% tng s bnh nhân st rét có liên quan ñn ng li qua ñêm trong rng, ry. Ngoài ra ti xã Thanh có ñn 23,61% và xã Ia O có 7,46% tng s bnh nhân có giao lưu biên gii [13]. Điu tra ca Đoàn Hnh Nhân ti 2 huyn Hưng Hóa, Đak Rông tnh Qung Tr cũng cho thy 57% thưng ñi làm nương ry và có ñn 10% s dân có ng qua ñêm trong ry, rng mà không có màn. Cũng ti các huyn này 40% ngưi có hot ñng ñi li qua biên gii VitLào [21], [22]. Trong nhng năm qua, vi nhng n lc ca chương trình PCSR, vic áp dng các bin pháp phòng chng st rét thích hp ti các vùng st rét lưu hành ñã góp phn làm tình hình st rét Vit Nam n ñnh, có chiu hưng gim dn qua các năm, ñc bit s t vong st rét ngày càng gim. Theo thng kê ca Vin St rét KSTCT trung ương, năm 2009 c nưc Vit Nam s mc bnh st rét là 60.867 ca gim thp so vi năm 2000 (293.016 ca), s t vong st rét năm 2009 là 26 trưng hp so vi 148 ca t vong vào năm
  60. 55 2000. Tuy nhiên các bin pháp áp dng cho ngưi có hot ñng ñi rng, ng ry cũng như ñi tưng di bin ñng dân là mt trong nhng thách thc cho phòng chng st rét mt s vùng [36]. Đi vi nhng ñi tưng này nguy cơ gia tăng st rét vn tim n ti các vùng có st rét lưu hành và c ngưi vùng không có st rét lưu hành. Do hot ñng ñi vào rng, ng ry dài ngày, h thng y t không th tip cn ñưc, không ñ kh năng phát hin và qun lý bnh nhân, trong khi ñó mm bnh và vectơ lan truyn vn tn ti, nên các bin pháp bo v khó ñm bo hiu qu tuyt ñi bo v cho các cng ñng này [28]. Đây là mt trong nhng khó khăn mà công tác phòng chng st rét ñang phi tìm các gii pháp hiu qu. Nhiu cng ñng ngưi dân tc ca các tnh Khánh Hoà, Qung Nam, Bình Đnh, Gia Lai, Kon Tum, Đak Lak, Đak Nông vn còn hot ñng nương ry, làm nhà ry và ng li ñó trong thi gian mùa v. Mt s ln ngưi dân do nhiu khó khăn khác nhau nên ñi vào rng khai thác lâm th sn, cht cây, tìm vàng [10], [28] Ti các vùng thuc min TrungTây Nguyên, ng ry là mt thói quen canh tác ph bin hin nay ca ñng bào dân tc thiu s trong các dp mùa v, trong mùa ry ñng bào thưng kéo c nhà lên chòi ry ch ñưc làm tm b ñ tin vic làm ăn hoc thu hoch trong thi gian t mt tun ñn mt tháng, nên kh năng nhim bnh cao. Các bin pháp bo v cho dân ng ry ht sc khó khăn vì các bin pháp phun hóa cht dit mui ch thc hin ñưc cho nhà c ñnh trong làng, bin pháp tm màn cũng không phù hp vì din tích nhà ry quá nh cho không th treo màn, bin pháp qun lý ñiu tr cũng rt khó thc hin vì nhà ry ri rác khp nơi trong rng sâu nên s mc và s t vong st rét dân ng ry chim t l cao. Các kt qu ñiu tra trong nhiu năm qua cho thy mc dù bnh st rét gim nhưng t l mc st rét cng ñng ñi rng ng ry vn cao. Mt s
  61. 56 ñiu tra t 20032004 ti các ñim có dân ñi rng, ng ry cho thy t l nhim rt cao: ñiu tra ti cng ñng dân ng ry ca xã Ngc Lây (Kon Tum) t l nhim là 8,85%, ti Dak Rin (Kon Tum) là 6,80%, Ia O (Gia Lai) là 7,08%, Sơn Thái (Khánh Hoà) là 29,77%, Khánh Thưng (Khánh Hòa) là 8,16%, Thanh (Qung Tr) là 6,77% [13], [14], [28]. Mt tnh thuc min Trung là Bình Đnh, nơi hot ñng phòng chng st rét trong nhiu năm qua ñã làm gim s bnh nhân st rét, nhiu năm không có t vong do st rét, nhưng t l mc bnh ca ñi tưng ñi rng, ng ry không gim. Kt qu ñiu tra ngưi dân ng ry ti huyn Vĩnh Thnh năm 2009 cho thy t l nhim KSTSR là 7,29% (5,11%10,24%). T l giao bào chim 2,96% [16]. So sánh vi các ñi tưng khác thì ngưi ñi rng ng ry nguy cơ mc bnh cao hơn nhiu. Mt ñiu tra v t l nhim st rét ca ñi tưng này ti Khánh Vĩnh, nơi có st rét lưu hành nng, cho thy t l nhim ca ngưi ñi rng ng ry lên ñn 13,1% cao hơn so vi nhóm không ñi rng (8,3%) [17], [28]. T l này cao hơn nhiu so vi nghiên cu ca chúng tôi có l do Khánh Vĩnh là vùng st rét lưu hành nng, cho ñn nay lan truyn ti ch vn còn cao. Trong khi ti các xã theo dõi ti Vĩnh Linh, st rét lưu hành ni ña không cao, ngưi dân ch yu nhim st rét do ñi rng, ng ry và li trong rng, ry. V cơ cu KSTSR, kt qu phân tích cho thy ti các ñim ñiu tra này ch yu vn là P.falciparum chim ưu th 77,78%, sau ñó ñn P.vivax chim 18,52% và 3,70% nhim phi hp. Vi t l P.falciparum ưu th cũng phù hp vi cơ cu loài các vùng khác ca khu vc min TrungTây Nguyên. P.falciparum ưu th là yu t gây nên st rét ác tính và t vong cao nhng ngưi ñi rng ng ry khi b nhim st rét.
  62. 57 Mt trong nhng yu t khác làm cho vic phát hin và qun lý ca bnh khó khăn thêm cng ñng dân ñi rng, ng ry ñó là nhim ký sinh trùng nhưng không có biu hin triu chng. Trong tng s 27 KSTSR qua ñiu tra ban ñu cho thy t l không có biu hin st chim 22,22%. Đây là nhng trưng hp không có biu hin lâm sàng nhưng vn có kh năng làm lây lan bnh trong cng ñng. Theo nghiên cu ti mt s cng ñng dân ng ry ca khu vc min TrungTây Nguyên t l nhim KSTSR nhưng không có biu hin lâm sàng: xã Thanh là 14,29%, xã Trà Don là 19,35% và xã Ia O là 15,79%. Đây là nhng trưng hp mc dù có nhim KSTSR nhưng không có triu chng, nhưng khi có ñiu kin như cơ th suy yu, min dch suy gim thì bnh s phát trin và xut hin triu chng st [13]. Hin nay, Chương trình PCSR Vit Nam xem ñây là trưng hp cn phát hin và ñiu tr như là mt ca bnh st rét. Nhng kt qu ñiu tra này cho thy, ngưi dân ñi rng ng ry có nguy cơ mc st rét cao hơn nhng ñi tưng khác và các bin pháp PCSR thưng quy cho thy chưa có hiu qu cũng như ngưi dân chưa có ý thc cao v t bo v khi ñi vào rng, ry. Vic t l ng màn thp cũng chng minh thêm cho ý kin này. T l nhim KSTSR các ñiu tra ti cng ñng dân ng ry cao hơn nhiu so vi t l nhim chung ca khu vc MTTN ch 0,93% (năm 2007) và 0,69% (năm 2008) cũng như ti các cng ñng dân sng c ñnh trong vùng st rét lưu hành [36] Như vy ñi tưng có hot ñng ñi rng ng ry, kèm theo các bin pháp bo v cá nhân không ñy ñ, bin pháp áp dng phòng chng st rét chưa tht s thích hp thì nguy cơ mc bnh và t vong cao.
  63. 58 4.2. Thc trng s dng thuc t ñiu tr st rét cho ngưi ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông Hin nay ti Vit Nam cũng như nhiu vùng st rét lưu hành trên th gii s di bin ñng dân s trong ñó có hot ñng ñi rng, ng ry là mt trong nhng thách thc cho phòng chng st rét. Mc dù t l mc bnh st rét cũng như s t vong do st rét ngày càng gim nh áp dng các bin pháp PCSR có hiu qu nhưng s mc và t vong st rét nhng ñi tưng di bin ñng, ñi rng ng ry vn có t l mc và cht cao hơn nhng ñi tưng khác. Ti nhng vùng có ngưi dân giao lưu vi vùng st rét lưu hành này h thng y t không th tip cn ñưc, không ñ kh năng phát hin và qun lý bnh nhân. Trong khi ñó mm bnh là ký sinh trùng st rét và vectơ lan truyn vn tn ti, các bin pháp phòng chng st rét thưng quy khó ñm bo hiu qu tuyt ñi bo v cho các cng ñng này. Đây là mt trong nhng khó khăn mà công tác PCSR ñang phi tìm các gii pháp hiu qu. Mt trong nhng gii pháp ñưc D án Quc gia PCSR Vit Nam ñ xut t nhng năm 2003 là cp thuc t ñiu tr cho ngưi có hot ñng ng ry. Trong phác ñ hưng dn năm 2003, B y t ñó cho phép s dng thuc t ñiu tr như là gii pháp khng ch thit hi và gim s t vong cho ngưi ng ry khi mc bnh st rét. Bin pháp này là “ Cp thuc t ñiu tr cho ngưi vào vùng st rét lưu hành và xa cơ s y t ñ h t ñiu tr khi b st nghi st rét (dân ñi rng ng ry, cán b, b ñi ñi công tác vào vùng st rét lưu hành ), cán b y t hưng dn ñiu tr khi cp thuc, theo dõi kt qu s dng khi h tr v” [2]. mt s nưc trên th gii cũng có nhng hưng dn s dng thuc t ñiu tr cho nhưng ngưi ñi du lch vào các vùng có st rét lưu hành.
  64. 59 Tài liu khuyn cáo d phòng cho nhng ngưi ñi du lch ca nưc Anh ñ ngh nên hưng dn s dng thuc st rét cho nhng ngưi ñi du lch ñn nhng vùng sâu, vùng xa không th tip cn vi cán b y t trong vòng 24 gi. Thuc t ñiu tr ñưc cp cho nhng ngưi ñi du lch ñ t ñiu tr khi h nghi mình b st rét. Nhng ngưi ñi du lch này nên ñưc thông tin ñy ñ ñ ñiu chnh vic s dng thuc t ñiu tr st rét. T chc y t th gii cũng có hưng dn s dng thuc khn cp cho nhng ngưi ñi du lch vào vùng có st rét lan truyn khi h nghi mình b nhim st rét Trong hưng dn này nu 1 ngưi có biu hin st 1 tun hoc hơn sau khi vào vùng st rét nên ñưc bác s tư vn hoc xét nghim máu ñ có chn ñoán ñúng và ñiu tr an toàn, hiu qu Nhiu ngưi ñi du lch không th tip cn ñưc dch v y t, ñc bit nu h tip tc li (1 tun hoc hơn sau khi vào vùng st rét) vùng sâu, xa, trong nhng trưng hp như vy, nên mang theo thuc st rét ñ t ñiu tr. S la chn tùy theo tng vùng có kháng hay không. T ñiu tr trong trưng hp này khác vi nhng ngưi ñưc khám ñiu tr bi các chuyên viên y t. T ñiu tr khi: (1) B m vùng sâu, xa không th ñn bnh vin hoc chuyên viên y t, (2) Có th t chn ñoán da trên nhng triu chng, du hiu không ñc hiu như st. Tuy nhiên cn phi có bin pháp chng mui ñt ñ bin pháp phòng bnh có hiu qu hơn . Nhng ngưi ñi du lch vào vùng có st rét lan truyn cũng nên tip cn vi y t trong vòng 24 gi. Các nghiên cu v test chn ñoán nhanh cũng cho thy nhng ngưi ñi du lch không ñưc hưng dn thc hin các test vi sai s t l âm tính gi quá cao. Hơn na test chn ñoán nhanh b nh hưng rt ln bi sc nóng, ñ m và tr nên kém nhy cm. Nhng ngưi này cũng cn ñưc cung cp mt hưng dn r ràng, chính xác
  65. 60 ñ nhn bit triu chng, khi nào và làm th nào ñ t ñiu tr, tác dng ph có th và tht bi có th ca ñiu tr. Thc t cho ñn nay rt ít ñ tài nghiên cu thc trng s dng thuc t ñiu tr hin nay như th nào. Các ñi tưng ñi ng ry trong nghiên cu này phn ln không chú trng các bin pháp bo v các nhân khi ñi ry, phân tích cho thy cho thy ch có 16,47% ngưi dân mang màn theo khi ñi ry, 6,64% mang võng, 43,56% ngưi mang theo thuc t ñiu tr và 33,33% không có bin pháp nào t bo v trong thi gian ng ry. Trong khi ñó nguy cơ mc bnh ca nhng ngưi có hot ñng ng ry là rt cao. Dù mt s ngưi ñi ng ry (16,47%) có mang theo màn, nhưng thc s rt khó s dng màn như là bin pháp phòng chng mui ñt bi vì nhà ry rt nh nên không th treo màn ñưc. Kt qu ñiu tra ca Vin st rétKSTCT Quy Nhơn ti mt s cng ñng ng ry cho thy t l nhim t trên 6,80% có nơi ñn 29,77%. Ti nhng vùng này ñu phát hin có mt các vectơ chính lan truyn bnh như An.minimus, An.dirus. Nghiên cu bnh chng v ng ry ñi rng và st rét thc hin ti các cng ñng dân tc vùng st rét lưu hành tnh Bình Đnh cho thy ngưi Ba Na thưng có hot ñng ng ry, nguy cơ nhim KSTSR ngưi có ng ry cao gp 3,2 ln so vi ngưi không ng ry [16], [28]. Các báo cáo ca Ron Marchand v nguy cơ ca ngưi dân ñi rng và ng ry cho thy nhóm dân này có nguy cơ nhim st rét rt cao, ñc bit khi h ng ti nhng vùng có An.dirus . Tuy nhiên báo cáo này cũng nêu lên nhng khó khăn ca vic phòng chng st rét cho nhóm ñi tưng này và cũng ñ xut cn nghiên cu nhng nguyên nhân mc bnh và bin pháp phòng chng có hiu qu [17], [18]. Nghiên cu ca Annette Erhart (2004) v st rét rng Bình Thun, Vit Nam cũng cho thy hot ñng ñi rng và ng
  66. 61 trong rng là yu t nguy cơ chính ca nhim bnh st rét. S dng màn k c màn chưa tm có th bo v 60% ngưi phòng chng ñưc bnh st rét [37]. Đi vi bin pháp cp thuc t ñiu tr, mc dù ñã có hưng dn t năm 2003 nhng trong nghiên cu này cho thy ch có 46,08% ngưi dân bit chương trình PCSR có bin pháp cp thuc t ñiu tr, 53,92% ngưi dân không bit v chính sách s dng thuc t ñiu tr. Vì lý do ñó nên s ngưi có hot ñng ng ry ñn nhn thuc t ñiu tr ti các cơ s y t (xã, thôn bn) trong kt qu ñiu tra nghiên cu này ch chim 55,64%. S còn li không có thuc s dng trong quá trình ng li trong ry. Cho ñn nay rt ít báo cáo ñiu tra v t l ngưi dân ñn nhn thuc là bao nhiêu khi h ñi rng, ng ry mc dù có hưng dn t năm 2003. Trên thc t vn có ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr, trong nhng trưng hp này cán b y t xã hoc y t thôn bn cp 1 liu thuc st rét. Tuy nhiên mi nơi cp mt loi thuc, sau khi tr v ít khi ngưi dân ñn báo cáo li có s dng thuc hay không. Kt qu ñiu tra nhng ngưi ñi rng ng ry và giao lưu biên gii ti 3 huyn Hưng Hóa (Qung Tr), Nam Trà My (Qung Nam) và Ia Grai (Gia Lai) vào năm 2007 cho thy t l ngưi dân ñi rng ng ry ñn nhn thuc t ñiu tr là 58,12% (xã Thanh là 60,19%, xã Trà Don là 51,52%, xã Ia O là 62,26%). Đây là nhng s liu chng minh vn còn t l rt cao trên 40% không ñn nhn thuc mc dù chính sách thuc t ñiu tr ñó ñưc ban hành t năm 2003. Nhng ñi tưng không nhn thuc, qua phng vn h cũng không mang theo thuc st rét và nu mc bnh có nguy cơ st rét ác tính cũng như t vong rt cao [13]. Tình trng vn còn t l cao ngưi dân không nhn thuc có th do bnh st rét gim, ngưi dân ch quan; hoc do không th tip cn ñưc vi y t, cũng có th do công tác truyn thông chưa ñt hiu qu cao nên không thay ñi ñưc thái ñ và hành vi ca ngưi dân.
  67. 62 V ñi tưng ñn nhn thuc, theo kt qu phân tích trong ñiu tra này thì 25,87% là nam gii ñn nhn thuc, n gii ñn nhn thuc vi t l 43,86% cao hơn so vi nam gii . Ngưi kinh ñn nhn thuc là 53,10% cao hơn so vi ngưi dân tc (25%). Phân tích s ngưi có nhn thuc t ñiu tr cho thy cơ s y t cp 4,20% là thuc artesunat, 30,07% là thuc chloroquin và 65,73% là thuc Arterakin s dng trong thi gian ng ry nu h nghi mc bnh st rét. Trong nghiên cu vào năm 2007 ca Vin St rétKSTCT Quy Nhơn nói trên, t l n ñn nhn thuc t ñiu tr khi ñi ng ry cao hơn nam như ñiu tra cu này. T l ngưi n ñn nhn thuc t ñiu tr là 65,92% cao hơn so vi nam (34,08%). Đây là mt kt qu cho thy s khác bit v thái ñ và hành vi v bnh st rét gia 2 gii. Nguyên nhân có th là do ph n khi ñi ry thưng ñưa con nh cùng ñi ñ chăm sóc và quan tâm ñn sc khe ca con nhiu hơn nam gii [13]. V thuc s dng trong nghiên cu năm 2007 ñưc cán b y t cp nhiu nht là CV8, chim t l ñn 61,73%, cao hơn nhiu so vi 2 loi thuc khác là artesunat ñưc cp vi t l 25,59%; chloroquin ñưc cp vi t l 12,29% [13]. Như vy trong nghiên cu ti Đak R Mang ca chúng tôi s thuc artesunat ñưc cp vi t l thp hơn (4,20%), tuy nhiên có ñn 65,73% ñưc cp Arterakin mt thuc dng phi hp rt có hiu qu trong ñiu tr bnh st rét, mt loi thuc ñưc ñưa vào phác ñ ñiu tr năm 2007. Trong phác ñ ñiu tr năm 2003 và 2007 không hưng dn c th cp thuc t ñiu tr st rét loi nào nên cán b y t có th cp các loi thuc khác nhau tùy theo thc t thuc hin có. Tuy nhiên CV8 là loi thuc dùng ngn ngày (3 ngày), hiu qu cao nên cán b y t xã thưng chn thuc này, các trưng hp cp Artesunat hoc Chloroquin là do chng ch ñnh ca CV8. Sau
  68. 63 năm 2007, hưng dn ca B Y t có thêm Arterakin trong phác ñ và cung cp cho c y t thôn bn nên nhiu bnh nhân ñưc cp thuc. Nghiên cu t ñiu tr Ethiopia, Châu Phi vi mc tiêu nhm ñánh giá s dng thuc t ñiu tr và t qun lý bnh st rét ñó ñiu tra 630 h gia ñình có bnh nhân st rét trong 6 tháng qua ñưc chn ngu nhiên huyn Butajira, Nam Ethiopia, t tháng 19 năm 1999 có (17.8%) s dng thuc st rét nhà, ñn cơ s y t sau khi ung thuc nhà (46.7%), ñưa bnh nhân ñn cơ s y t chưa có ñiu tr nhà (33.3%). Thuc s dng bao gm chloroquine 457 chim 73.5% and sulfadoxine–pyrimethamine 377 chim 60.6%. Thuc ch yu ñưc cp t chương trình PCSR [38]. Ngoài Ethiopia, s dng thuc t ñiu tr cũng rt thông thưng Kenya. Ti khu vc Tây Tenya bnh st rét ñưc xem như là bnh tương ñi nh, không trm trng so vi so vi AIDS, si, khó th hoc a chy. T ñiu tr st rét rt thông thưng, trong ñiu tra 138 ngưi có st, 60% s dng thuc t ñiu tr nhà vi tho dưc hoc y hc c truyn mua hiu thuc ña phương, ch 18% nhn ñiu tr cơ s y t hoc bnh vin; s còn li không có ñiu tr gì. chloroquine ñưc xem có hiu qu hơn các thuc chng st hoc tho dưc khác ñ ñiu tr st rét. Choloroquin ñưc s dng t ñiu tr 58% các trưng hp st, nhưng ch 12% s dng liu ñiu tr 25 mg/kg. Điu tr ti nhà cn có vai trò hơn ñ phát trin bin pháp qun lý st rét ti nhà sa mc Sahara Châu Phi [42]. Hin nay phn ln ti các thôn bn ñu ñó có nhân viên y t thôn bn hoc cng tác viên y t. Hot ñng ca y t thôn bn gn vi cng ñng hơn, ngưi dân d dàng tip cn so vi y t xã nht là ti các vùng núi rng, biên gii có giao thông khó khăn. Vì vy t l ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr y t thôn bn là 53,85% cao hơn so vi t l ngưi dân ñn nhn thuc y t xã (46,15%).
  69. 64 T l ñn nhn thuc này cũng tương t như trong nghiên cu vào năm 2007. T l ngưi dân ñi ng ry ñn nhn thuc y t thôn bn chim t l 72,07% cũng cao hơn so vi ñn Trm y t xã (27,93%). Điu này là do ngưi dân các xã này có thôn rt xa trm y t nhưng gn vi y t thôn bn hơn. Vic s dng thuc ñ liu là rt quan trng, giúp hn ch din bin nng tình trng bnh ngưi có hot ñng nhiu ngày trong nhà ry. Tuy nhiên ñi vi nhng ngưi vùng có st rét lưu hành nht là vi ngưi ñng bào thiu s thì rt khó ñ ñt t l cao ung thuc t ñiu tr ñ liu. Kt qu nghiên cu cho thy t l có ung thuc t ñiu tr trong thi gian ng ry là 45,45%. T l s dng ñ 3 ngày ñi vi Arterakin là 26,83%, ñi vi chloroquin là 42,86%. Đi vi artesunat không có trưng hp nào ung ñ ngày. So vi các thuc st rét khác, thuc Arterakin và chloroquin có liu trình ung 3 ngày nhưng trong ñiu tra cho thy t l ung ñ 3 ngày cũng rt thp. Trong mt nghiên cu khác ti khu vc min TrungTây Nguyên, ñi vi thuc có liu trình 3 ngày (CV8, chloroquin) cho thy ch có 25,26% ung ñ 3 ngày; 58,95% có ung thuc 2 ngày chim t l cao nht; và 15,79% ch dùng 1 ngày [14], [16]. Nhiu nguyên nhân làm cho ngưi ñi ng ry không ung thuc ñ liu, trong ñó có 44,44% ht st, 37,78% không nh và 17,78% không mun ung tip. Đây cũng là nhng nguyên nhân làm ngưi dân ung thuc không ñúng theo hưng dn. Trong s 89 trưng hp không ung ñ liu trong nghiên cu ti 3 huyn Hưng Hóa, Nam Trà My và Ia Grai có ñn 50,56% không ung
  70. 65 tip do ht st, 26,97% tr v nhà ung tip, 14,61% không nh ñ ung tip và 7,87% không mun ung tip [13]. Mt s nghiên cu khác trên th gii v s dng thuc t ñiu tr cũng cho thy vic ung thuc không ñ liu trình vi t l rt cao. Nghiên cu s dng thuc st rét t ñiu tr ti Kenya cho thy ch có 12% s dng liu ñiu tr chloroquin 25 mg/kg, s còn li 88% không ung thuc ñ liu. Nghiên cu này cũng ñ xut cn có bin pháp truyn thông giáo dc sc khe có hiu qu hơn, ñ t ñiu tr ti nhà phát huy ñưc vai trò hơn na khi trin khai bin pháp qun lý st rét ti nhà sa mc Sahara châu Phi [42]. Các nghiên cu s dng thuc t ñiu tr cho nhng ngưi ñi du lch Anh ñi vào các vùng có st rét lưu hành trên th gii cũng cho thy thuc t ñiu tr st rét thưng ñưc s dung sai liu mc dù h cũng ñó ñưc hưng dn trưc ñó. Như vy dù có nhn thuc t ñiu tr, nhưng t l ung thuc không ñ liu còn cao thì hiu qu ca bin pháp cp thuc t ñiu tr s có nhiu hn ch Nhng kt qu và bàn lun trên cho thy bin pháp cp thuc t ñiu tr vn còn nhiu khó khăn trong trin khai thc hin, t l ngưi dân ng ry nhn thuc chưa cao, s ngưi dùng thuc ñ liu còn thp nh hưng rt ln ñn hiu qu công tác phòng chng st rét cho nhng ñi tưng ng ry xa cơ s y t.
  71. 66 KT LUN Da vào kt qu phân tích, ñ tài có các kt lun sau: 1. T l nhim st rét ti cng ñng dân ng ry T l nhim ký sinh trùng st rét ti cng ñng dân ng ry ti xã Đak R Mang huyn Đak Glong là 6,60% (CI 95% t 4,409,46). T l nhim thôn 1 là 6,20%; thôn 2 là 6,76%, thôn 3 là 6,82%. T l nhim KSTSR nam là 7,14%, t l nhim KSTSR n là 5,85%. T l nhim KSTSR ngưi kinh là 5,52%, ngưi H Mông là 7,58% và nhim KSTSR ngưi Mơ Nông là 6,82% T l nhim giao bào ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang là 2,93%. T l này ti thôn 1 là 2,33%, ti thôn 2 là 3,38%, ti thôn 3 là 3,03%. T l lách sưng ngưi dân ng ry ti xã Đak R Mang là 1,71%. Lách sưng thôn 1 là 1,55%, thôn 2 là 1,35%, thôn 3 là 2,27%. P.falciparum là loài chim ưu th c 3 thôn vi t l 77,78% trong tng s ký sinh trùng st rét . Mt ñ ký sinh trùng st rét trung bình t 8,854 ±2.950, ti thiu là 2452, ti ña là 12.870. T l nhim ký sinh trùng st rét không có triu chng st chim 22,22% 2. Thc trng s dng thuc t ñiu tr st rét cho ngưi ng ry ti xã Đak R Mang, huyn Đak Glong, tnh Đak Nông. T l ñn nhn thuc t ñiu tr st rét ca ngưi dân mang theo trong thi gian ng ry chim 34,96% (CI95% t 30,3439,80). Ti thôn 1 t l ngưi ng ry nhn thuc t ñiu tr là 34,88%, t l này ti thôn 2 là 34,46% , ti thôn 3 là 35,61%.
  72. 67 Thuc cp t ñiu tr st rét gm 4,20% là artesunat, 30,07% ngưi nhn thuc chloroquin và 65,73% ngưi nhn thuc Arterakin mang theo t ñiu tr trong thi gian ñi ng ry. T l n gii có hot ñng ng ry ñn nhn thuc là 43,86% cao hơn so vi 28,57% nam gii ( p<0,001); t l ngưi kinh ñn nhn thuc là 53,10% cao hơn so vi 25% ngưi H’Mông và Mơ Nông (p<0,001) Ngưi dân ñn nhn thuc t ñiu tr y t thôn bn là 53,85% cao hơn so vi t l 46,15% .nhn thuc y t xã. T l s dng ñ 3 ngày ñi vi Arterakin là 26,83%, ñi vi chloroquin là 42,86%. Đi vi artesunat không có trưng hp nào ung ñ 7 ngày. T l s dng thuc t ñiu tr st rét ñ ngày theo hưng dn chim t l 30,77%. T l s dng thuc ñ ngày ca ngưi kinh là 42,11% cao hơn so vi 14,81% ngưi H’Mông và Mơ Nông (p<0,05) Nguyên nhân không ung thuc ñ ngày cho thy có 44,44% ht st, 37,78% không nh và 17,78% không mun ung tip.
  73. 68 KHUYN NGH Truyn thông giáo dc sc khe v bin pháp cp thuc t ñiu tr ñ ngưi dân ñn nhn thuc khi ñi rng, ng ry, chú ý ñi tưng là nam gii có hot ñng ñi rng ng ry dài ngày xa cơ s y t. Y t xã và y t thôn bn theo dõi tình trng bnh và vic s dng thuc t ñiu tr st rét sau khi ñi ry tr v. Y t xã và thôn bn khi cp thuc t ñiu tr cn hưng dn ngưi nhn thuc t ñiu tr ung ñ liu khi ñí rng, ng ry. Chương trình Quc gia phòng chng st rét nên nghiên cu và cung cp các thuc t ñiu tr ngn ngày, d s dng. Đào to li nâng cao năng lc y t thôn bn, giao nhim v phát hin bnh và cp túi thuc ñ sơ cu ban ñu các trưng hp mc st rét gim nguy cơ dn ñn st rét ác tính và t vong do st rét.
  74. Theo dâi ng−êi ®i rõng ngñ rÉy th¸ng , n¨m Tªn x· : . Tªn th«n Phô Sè viªn n÷ cã Ngµy §Þa D©n NghÒ XN lam ChÈn Thuèc SR tù thuèc SR sö TT Hä tªn Tuæi thai th¸ng chØ téc nghiÖp m¸u (8) ®o¸n ®iÒu trÞ dông tù ®iÒu (ghi trÞ th¸ng) Sè KÕt 1 2 Nam N÷ 4 5 6 7 10 11 12 lam qu¶ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
  75. phßng chèng sèt rÐt cho ng−êi ngñ rÉy phiÕu pháng vÊn ®iÒu tra S DNG THUC T ĐIU TR A. Th«ng tin chung 1. Ngy/th¸ng/n¨m ®iÒu tra :  /  /  2. Th«n, x, huyÖn, tØnh: 3. Hä v tªn ng−êi ®−îc pháng vÊn : Nam  N÷  4. Tuæi :  5. D©n téc: 6. Tªn chñ hé: 7. ë nh anh (chÞ) ngñ ë ®©u: Trªn gi−êng  Trªn vâng  8. Khi ngñ ë nh anh (chÞ) cã th−êng xuyªn ngñ mn kh«ng? Cã  Kh«ng  9. Lo¹i mn anh (chÞ) sö dông: Mn ®«i  Mn ®¬n  10. LÇn tÈm mn víi ho¸ chÊt diÖt muçi gÇn ®©y nhÊt: Th¸ng n¨m 11. LÇn phun ho¸ chÊt diÖt muçi gÇn ®©y nhÊt: Th¸ng n¨m 12. Anh (chÞ) ® bao giê m¾c sèt rÐt ch−a? Cã  Kh«ng  13. LÇn anh (chÞ) m¾c sèt rÐt gÇn ®©y nhÊt l lóc no ? Ngy th¸ng n¨m 14. Khi bÞ sèt rÐt anh (chÞ) cã sö dông thuèc sèt rÐt kh«ng? Cã  Kh«ng  15. Anh (chÞ) cã bao giê ngñ l¹i qua ®ªm trong rõng, trong rÉy kh«ng? Cã  Kh«ng  (NÕu tr¶ lêi Cã trong c©u 15 th× tiÕp tôc chuyÓn sang c©u 16) B. Ngñ qua ®ªm trong rõng, trong rÉy 16. LÇn anh (chÞ) ngñ l¹i qua ®ªm trong rõng (rÉy) gÇn ®©y nhÊt l lóc no? Th¸ng n¨m 17. Mçi lÇn vo rõng (rÉy) anh (chÞ) th−êng ngñ l¹i trong rõng (rÉy) mÊy ®ªm? ®ªm . 18. Anh (chÞ) ngñ trong rõng hay trong nh rÉy? Trong rõng  Trong nh rÉy  19. ë trong rõng, anh (chÞ) ngñ trong l¸n hay ngoi trêi? Trong l¸n  Ngoi trêi  20. Chu kú Anh (chÞ) ngñ rõng, ngñ rÉy : 1 th¸ng/ ngñ 1 lÇn  2 th¸ng/ngñ 1 lÇn  > 2 th¸ng/ngñ 1 lÇn  21. Khi ngñ trong rõng, trong rÉy anh (chÞ) cã ngñ mn kh«ng? Cã  Kh«ng  22. Khi ®i rõng, ®i rÉy anh (chÞ) cã mang theo vâng kh«ng? Cã  Kh«ng  23. Kho¶ng c¸ch tõ nh anh (chÞ) tíi ®iÓm anh (chÞ) th−êng ngñ qua ®ªm trong rõng, trong rÉy l bao nhiªu Km? km. 24. Anh (chÞ) cã uèng thuèc phßng sèt rÐt tr−íc khi vo rõng, rÉy kh«ng? Cã  Kh«ng  25. Anh (chÞ) cã mang theo thuèc sèt rÐt ®Ó uèng trong thêi gian lm viÖc trong rõng, trong rÉy kh«ng? Cã  Kh«ng  Ng−êi pháng vÊn
  76. TÀI LIU THAM KHO 1. B Y t (1998), Quy ñnh v giám sát dch t st rét, Nhà xut bn y hc, Hà Ni, tr.917. 2. B Y t (2003), Hưng dn chn ñoán và ñiu tr st rét. QĐ 2446/2003/QĐBYT , 27/6/2003, Hà Ni, tr.110. 3. B Y t (2007), Hưng dn chn ñoán và ñiu tr bnh st rét. D án PCSR Qu toàn cu , 2007, Hà Ni, tr.110. 4. B Y t (2009), Hưng dn chn ñoán và ñiu tr st rét. QĐ 4605/QĐ BYT , 24/11/2009, Hà Ni, tr.110 5. Lê Đình Công (1992), “Các ch s ñánh giá trong chương trình quc gia PCSR" , Thông tin phòng chng bnh st rét và các bnh ký sinh trùng , Vin st rét KSTCT Hà Ni, (1), tr. 1322. 6. Lê Thành Đng, Nguyn Tân ( 2002), “Nghiên cu bnh chng v ng ry, ñi rng qua ñêm và st rét”, K yu công trình nghiên cu khoa hc 19972002 , Vin St rétKSTCT Quy Nhơn, 2002, tr. 9196. 7. Lê Thành Đng, Lê Khánh Thun ( 2002), “Nghiên cu hiu qu bin pháp cá nhân t ñiu tr st rét bng liu phi hp Artemisinin+Mefloquin các ñi tưng ng ry, ñi rng”, K yu công trình nghiên cu khoa hc 19972002 , Vin St rétKSTCT Quy Nhơn, 2002, tr. 8290. 8. H Văn Hoàng (2004), “Thc trng và nguy cơ gia tăng st rét cng ñng dân di cư t do tnh Đak Lak năm 2003” , Tp chí y hc thc hành , s 477/2004, tr.1115.
  77. 9. H Văn Hoàng (2004 ), “Đc ñim dch t hc t vong do st rét ti khu vc min Trung Tây Nguyên năm 2003”, Tp chí y hc thc hành , s 477/2004, tr. 133136. 10. H Văn Hoàng (2006), “Di cư t do, ng ry và nguy cơ gia tăng st rét các tnh min TrungTây Nguyên”, Tp chí y hc thc hành , s 3 (537)/2006, tr.2327. 11. H Văn Hoàng (2006), “Di cư t do và nguy cơ gia tăng st rét Đak Lak và Đak Nông”. Y hc thành ph H Chí Minh , tp 10, s 4/2006, tr.348352 . 12. H Văn Hoàng, Triu Nguyên Trung (2009), Nghiên cu thc trng nhim st rét và bin pháp phòng chng st rét thích hp cho cng ñng dân di cư t do ti huyn Đak Glong tnh Đak nông . Đ tài NCKH cp B y t, nghim thu 2009. 13. H Văn Hoàng, Triu Nguyên Trung (2009), Nghiên cu yu t nguy cơ mt s xã có st rét dai dng ti các tnh Qung Tr, Qung Nam, Gia Lai và áp dng mt s bin pháp nâng cao hiu qu phòng chng bnh st rét Đ tài NCKH cp B y t, nghim thu 2009. 14. H Văn Hoàng (2009), “Nghiên cu tình trng nhim ký sinh trùng st rét và s dng thuc t ñiu tr st rét ca cng ñng dân ng ry” . Tp chí y hc Quân s, s CĐ1/2009, tr.4247. 15. H Văn Hoàng (2010), “Đánh giá thc trng hot ñng các ñim kính hin vi phc v ti khu vc min TrungTây Nguyên năm 2009.”. Tp chí y dưc hc Quân s, vol 35, s 4/2010, tr.7379