Luận văn Xây dựng nội dung môn họcphương pháp dạy học chuyên ngành điện (Phần 1)

Nội dung text: Luận văn Xây dựng nội dung môn họcphương pháp dạy học chuyên ngành điện (Phần 1)

1. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN VĂN THẠC SĨ LƯU ĐỨC TUYẾN XÂY DỰNG NỘI DUNG MƠN HỌCPHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHUYÊN NGÀNH ĐIỆN NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC - 601401 S KC 0 0 1 0 8 1 Tp. Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2005
2. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN VĂN THẠC SĨ K.S. LƯU ĐỨC TUYẾN XÂY DỰNG NỘI DUNG MÔN HỌC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHUYÊN NGÀNH ĐIỆN Chuyên ngành: GIÁO DỤC HỌC Mã Số ngành : 601401 Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2005
3. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN VĂN THẠC SĨ XÂY DỰNG NỘI DUNG MÔN HỌC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHUYÊN NGÀNH ĐIỆN Chuyên ngành: GIÁO DỤC HỌC Mã Số ngành : 601401 Học viên : K. S. Lưu Đức Tuyến Người hướng dẫn : T. S. Võ Thị Xuân Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2005
4. CƠNG TRÌNH ĐƯỢC HỒN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS. VÕ THỊ XUÂN Cán bộ chấm nhận xét 1: Cán bộ chấm nhận xét 2: Luận văn thạc sĩ được bảo vệ HỘI ĐỒNG CHẤM BẢO VỆ LUẬN VĂN THẠC SĨ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT, ngày tháng năm 2005
5. ++ Lời cảm tạ Xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo và tập thể quí Thầy Cơ, cán bộ, cơng nhân viên trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Tp. HCM đã cho tơi một mơi trường lý tưởng để học tập và trưởng thành; đặc biệt quí Thầy Cơ giảng dạy lớp Cao học Sư phạm Kỹ thuật khĩa 11 đã mở toang cánh cửa tâm hồn tơi, đưa tơi vào thế giới của tri thức và tình người. Xin chân thành cảm ơn TS. Võ Thị Xuân, người Thầy đã từng dìu dắt cho tơi những bước đi chập chững đầu tiên từ thời đại học để tơi tập làm người giáo viên; giờ đây lại tiếp tục tận tình hướng dẫn, truyền đạt và cung cấp những tài liệu quí giá để tơi cĩ thể hồn thành luận văn thạc sĩ này. Xin chân thành cảm ơn thầy Nguyễn Trọng Thắng, Trưởng khoa Điện, trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật tp. Hồ Chí Minh đã cĩ những ý kiến đĩng gĩp quí báu, đồng thời đã cung cấp cho tơi những số liệu quí giá về điều tra tình hình đào tạo chuyên ngành điện tại các trường đại học, cao đẳng, THCN và dạy nghề ở khu vực tp. Hồ Chí Minh. Xin chân thành cảm ơn lãnh đạo và quí thầy cơ thuộc Khoa Sư phạm Kỹ thuật, trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật tp. Hồ Chí Minh, đặc biệt thầy Võ Đình Dương đã tận tình giúp đỡ tơi về các phương tiện phục vụ giảng dạy trong thời gian tơi thực nghiệm sư phạm. Xin chân thành cảm ơn tất cả những thành viên trong đại gia đình lớp Cao học Sư phạm Kỹ thuật khĩa 11 đã đem đến cho tơi những cơ hội tuyệt vời để cảm thơng và chia xẻ. Tất cả những gì tơi nhận được từ quí Thầy Cơ và các Bạn khơng chỉ giúp tơi hồn thành tập luận văn này, mà mãi mãi là vốn sống quí giá của cuộc đời tơi. Và cuối cùng, tơi cũng xin chân thành cảm ơn lãnh đạo tỉnh Khánh Hịa; lãnh đạo Sở LĐTB & XH tỉnh Khánh Hịa; lãnh đạo và tập thể cán bộ, giáo viên, cơng nhân viên trường THKT & NV Khánh Hịa đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tơi trong suốt quá trình tơi tham gia lớp cao học này. Trân trọng và cảm ơn Lưu Đức Tuyến i
6. TĨM TẮT Ngày nay giáo dục đang ngày càng chứng tỏ vai trị quyết định của mình trong việc khai thác tiềm năng con người, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng nhân cách, nhằm tạo nguồn nhân lực cung cấp cho nền sản xuất hiện đại. Trong đĩ đội ngũ giáo viên dạy kỹ thuật nghề nghiệp đĩng vai trị vơ cùng quan trọng vì họ là những người tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cung cấp cho nền cơng nghiệp hố, hiện đại hố đất nước. Chính vì thế mà việc trang bị cho đội ngũ giáo viên dạy kỹ thuật tương lai những kiến thức và kỹ năng sư phạm nghề là rất cấp thiết. Đề tài “Xây dựng nội dung mơn học Phƣơng pháp dạy học chuyên ngành điện” ra đời khơng ngồi mục đích trên đây. Nội dung chính của đề tài được trình bày trong 4 chương như sau: Chương 1 trình bày những khái niệm và quan điểm cĩ liên quan đến đề tài nghiên cứu, phân tích cơ sở lý luận của xây dựng nội dung mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện, và thể hiện kết quả khảo sát thực trạng đào tạo chuyên ngành điện tại một số trường CNKT, THCN, cao đẳng và đại học ở tỉnh Khánh Hồ và thành phố Hồ Chí Minh. Các lý luận, các số liệu và những nhận xét ở chương này là cơ sở khoa học của tồn bộ luận văn. Chương 2 là nội dung mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện được xây dựng theo cấu trúc mơ-đun. Cĩ tất cả 3 mơ-đun với 12 đơn nguyên học tập. Mỗi mơ- đun cũng như từng đơn nguyên học tập đều cĩ mục tiêu rõ ràng và nội dung cụ thể; tất cả nhằm mục đích trang bị những kiến thức và kỹ năng sư phạm nghề cho những ai đã và sẽ là giáo viên dạy học kỹ thuật chuyên ngành điện. Chương 3 là những số liệu thống kê, phân tích và đánh giá những phản hồi từ phía các giáo sinh của các lớp dạy thực nghiệm tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, nĩ là một trong những cơ sở quan trọng cho quá trình hồn thiện nội dung mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện. Chương 4, ngồi phần tĩm tắt đã nêu bật những đĩng gĩp mới mẻ và hướng phát triển của đề tài. Cuối cùng, sau khi đề xuất, thử nghiệm chương trình và nhận những thơng tin phản hồi từ phía các giáo viên, sinh viên và học sinh. Người nghiên cứu nhận thấy rằng những nội dung nghiên cứu của đề tài này nếu được tiếp tục quan tâm, áp dụng và phát triển ở tất cả các ngành nghề khác thì nhất định hiệu quả giáo dục và đào tạo kỹ thuật nghề nghiệp sẽ được cải thiện nhiều. ii
7. ABSTRACT Nowaday, education more and more proves its decisive role for employing human potentiality, improving cultural standards of the people, cultivating talents, building personalities in order to create human forces for modern production. Vocational technique teachers play important role because they join directly into in the process of training high quality human force for our industrialization and modernization. For this reason, students who attend at universities of technique education must be equipped vocational pedagogical skills and knowledge. Appearance of topic of “Building up content of subject Teaching method for electricity” is also for it. The thesis consists four chapters. The chapter one analyses basis of reasoning and introduces the concepts and points of view concerning to the theme. It also describes the result of real training at vocational schools, colleges and universities in Khanh Hoa province and Ho Chi Minh city. All of reasoning, data, and comment in this chapter are the scientific foundation of the theme. Chapter two consists of content of subject Teaching method for electricity make up module structure. There are three modules in which consist of 16 learning elements. All of them have clear objectives and concrete contents. They equip vocational pedagogical skills and knowledge for the students who will teach electricity in the future. Chapter 3 consists of statistical data, analysis, evaluating about the information collected from experimental teaching at HCM City University of Technique Education. That is the important basis for improving the subject Teaching method for electricity. In chapter 4, beside summary, the thesis draws out new its contributions and orientation of development in the future. Finally, after promoting, testing the program and getting the feedback from teachers and students, it is sure that if the problems of thesis are developed continuously and applied in other branches, the training and educational effect will improves. iii
8. MỤC LỤC Trang Lời cảm tạ i Tĩm tắt ii Mục lục iv Các chữ viết tắt vi CHƯƠNG MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu 3 3. Mục đích, mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3 4. Phương pháp nghiên cứu 3 5. Phạm vi ứng dụng của đề tài 4 6. Giới hạn đề tài 4 7. Phân tích một số tài liệu liên hệ 4 8. Một số thuật ngữ chuyên ngành cĩ liên quan đến đề tài 9 CHƯƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN 11 1.1. Những khái niệm và quan điểm cĩ liên quan đến vấn đề nghiên cứu 11 1.1.1. Xây dựng nội dung mơn học 11 1.1.2. Phương pháp dạy học chuyên ngành điện 15 1.2. Phân tích nghề 1.2.1. Khái niệm phân tích nghề 22 1.2.2. Mục đích của phân tích nghề 22 1.2.3. Yêu cầu của phân tích nghề 22 1.2.4. Các phương pháp phân tích nghề 22 1.3. Lý thuyết học tập 25 1.3.1. Thuyết hành vi 25 1.3.2. Thuyết nhận thức 25 1.3.3. Thuyết cấu trúc 26 1.4. Các nguyên tắc dạy học 26 1.4.1. Khái niệm 26 1.4.2. Các nguyên tắc dạy học cơ bản 27 1.4.3. Các nguyên tắc dạy học chuyên ngành điện 30 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN 35 2.1. Khảo sát thực trạng và hiệu quả đào tạo chuyên ngành điện tại một số trường ĐH, CĐ, THKT và CNKT 35 2.1.1. Nội dung khảo sát 35 iv
9. 2.1.2. Đối tượng khảo sát 35 2.1.3. Phương pháp khảo sát 37 2.1.4. Tổng hợp, phân tích, đánh giá kết quả khảo sát 37 2.1.4.1. Thực trạng giáo viên dạy nghề ngành điện 37 2.1.4.2. Thực trạng học sinh học nghề ngành điện 45 2.1.4.3. Thực trạng hiệu quả đào tạo chuyên ngành điện 50 2.2. Kết luận chung. 55 CHƯƠNG 2 – NỘI DUNG MƠN HỌC “PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC CHUYÊN NGÀNH ĐIỆN” 2.1. Đề cương chi tiết học phần 58 2.2. Nội dung chi tiết học phần 60 2.3. Đề cương chi tiết mơn học 61 Mo1 – Tổng quan về lý luận dạy học chuyên ngành điện 61 ĐN1 – Những vấn đề chung của lý luận dạy học chuyên ngành điện 62 ĐN2 – Phương pháp dạy học chuyên ngành điện 63 ĐN3 – Nguyên tắc dạy học chuyên ngành điện 64 ĐN4 – Tính đặc thù của tri thức ngành điện 65 ĐN5 – Tính đặc thù của giáo viên ngành điện 66 Mo2 – Phương pháp dạy học các mơn học lý thuyết 67 ĐN1 – Những vấn đề chung về PPDH các mơn học lý thuyết ngành điện 68 ĐN2 – PPDH các khái niệm 69 ĐN3 – PPDH các định luật, quy tắc 70 ĐN4 – PPDH các cấu tạo và nguyên lý làm việc 71 Mo3 – Phương pháp dạy học các mơn học thực hành 72 ĐN1 – Những vấn đề chung về PPDH thực hành điện 73 ĐN2 – PPDH các các kỹ năng, kỹ xảo cơ bản 74 ĐN3 – PPDH các quy trình 75 CHƯƠNG 3 – KẾT QUẢ DẠY THỰC NGHIỆM 3.1. Mục đích thực nghiệm. 76 3.2. Nội dung thực nghiệm. 76 3.3. Kết quả thực nghiệm. 77 3.4. Kết luận 82 CHƯƠNG 4 – KẾT LUẬN 4.1. Tĩm tắt 84 4.2. Những đĩng gĩp của đề tài về mặt lý luận và thực tiễn 84 4.3. Hướng phát triển của đề tài 85 4.4. Kiến nghị 86 Tài liệu tham khảo Phụ lục v
10. CÁC CHỮ VIẾT TẮT CĐ – Cao đẳng CNKT – Cơng nhân kỹ thuật ĐH – Đại học ĐH SPKT – Đại học Sư phạm Kỹ thuật ĐN – Đơn nguyên GDKT – Giáo dục kỹ thuật LĐTB & XH – Lao động Thương binh và Xã hội Mo – Mơ-đun (Module) PPDH – Phương pháp dạy học THCN – Trung học chuyên nghiệp THKT & NV – Trung học Kỹ thuật và Nghiệp vụ TP. HCM – Thành phố Hồ Chí Minh TT ĐTKT – Trung tâm Đào tạo Kỹ thuật vi
11. CHƯƠNG MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong xu thế hội nhập khu vực và thế giới, sự bùng nổ thơng tin, khoa học kỹ thuật và cơng nghệ phát triển với tốc độ vũ bão; nhiều cơng nghệ mới ra đời trong đĩ cĩ cơng nghệ giáo dục. Cơng nghệ giáo dục là một trong những yếu tố cơ bản tham gia vào sự hình thành nền kinh tế tri thức và đưa nhân loại bước sang một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của tri thức được tơn vinh như là yếu tố quyết định sự phát triển của mỗi quốc gia. Thực tiễn cho thấy giáo dục đang ngày càng chứng tỏ vai trị quyết định của mình trong việc khai thác tiềm năng con người, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng nhân cách, nhằm tạo nguồn nhân lực cung cấp cho nền sản xuất hiện đại. Để cĩ thể hồn thành nhiệm vụ phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh mới, tự thân giáo dục cũng phải phát triển khơng ngừng. Chính vì lẽ đĩ mà ngày nay việc đổi mới giáo dục đang diễn ra trên qui mơ tồn cầu; nĩ gắn liền với sự đổi mới sáu thành tố cơ bản của quá trình dạy học là mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, tổ chức và đánh giá; trong đĩ đổi mới phương pháp dạy học giữ vị trí quan trọng vì nĩ tác động trực tiếp tới việc nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo. Hiểu rõ vai trị quan trọng của giáo dục trong nhiệm vụ phát triển nguồn lực con người phục vụ cho sự nghiệp cơng nghiệp hố, hiện đại hố đất nước, Đảng ta cũng chỉ đạo: “Phát triển giáo dục – đào tạo là một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy sự nghiệp cơng nghiệp hố, hiện đại hố, là điều kiện tiên quyết để phát triển nguồn lực con người; yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững; tiếp tục tăng đầu tư ngân sách cho giáo dục – đào tạo”(1) Khơng những thế Đảng ta cịn chỉ rõ nhiệm vụ cụ thể là phải đổi mới phương pháp dạy học khi khẳng định: “Đổi mới phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy của người học. Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh ”(2) Mới đây nhất, trong báo cáo của Bộ trưởng Bộ Giáo dục tại Hà Nội ngày 14 tháng 10 năm 2004 về Những nhiệm vụ và giải pháp phát triển giáo dục đến năm 2010 cũng nhấn mạnh: “Tập trung đổi mới một cách mạnh mẽ phương pháp dạy và học. từ năm học 2004-2005 triển khai Đề án ứng dụng cơng nghệ thơng tin trong giảng dạy, học tập và quản lý ở nhà trường, coi đây là khâu đột phá để đổi mới cách dạy, cách học, cách quản lý giáo dục tập trung bồi dưỡng phương pháp dạy học, coi trọng vai trị chủ động, tích cực và sáng tạo, phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu, tự đánh giá và khả năng tự lập nghiệp của người học Khắc phục kiểu quản lý dạy học buộc giáo viên phải lệ thuộc vào những qui trình, khuơn mẫu sẵn cĩ; động viên và tạo điều kiện để giáo viên được chủ động phát huy các sang kiến cá nhân trong việc chọn lựa và thực hiện phương pháp giáo dục; thí điểm những phương pháp mới, những hình thức tổ chức dạy học mới. Thực hiện đều đặn, trước hết ở các trường, những chuyên đề về đổi mới phương pháp dạy học, đúc kết và phổ biến kịp thời các kinh nghiệm tốt về đổi mới phương pháp dạy học.”(3) Trang 1
12. CHƯƠNG MỞ ĐẦU Để đào tạo ra vốn nhân lực cĩ đủ năng lực đáp ứng được yêu cầu của quá trình lao động sản xuất trong giai đoạn mới; địi hỏi chúng ta phải cĩ một đội ngũ giáo viên kỹ thuật và nghề nghiệp khơng những phải giỏi về chuyên mơn nghiệp vụ mà năng lực sư phạm cũng phải vững vàng. Nhiệm vụ đĩ quả là một thách thức khơng nhỏ đối với các trường cao đẳng sư phạm kỹ thuật và đại học sư phạm kỹ thuật trong cả nước. Thực tiễn đã cho thấy nếu chỉ trang bị cho đội ngũ giáo viên dạy kỹ thuật và nghề nghiệp những kiến thức và kỹ năng sư phạm chung (giáo học pháp) thì họ vẫn gặp nhiều khĩ khăn khi vận dụng để giảng dạy các mơn học thuộc lĩnh vực chuyên ngành kỹ thuật nghề nghiệp và đương nhiên hiệu quả đào tạo sẽ khơng cao; đây cũng chính là một trong những vấn đề bức xúc mang tính thời sự, nĩ thơi thúc sự ra đời các phương pháp dạy học chuyên ngành. Tuy nhiên đến nay trên thế giới và ở Việt Nam các tài liệu về phương pháp dạy học chuyên ngành cũng xuất hiện rất ít; cụ thể chỉ mới cĩ một số tác phẩm về phương pháp dạy học chuyên ngành như Phương pháp dạy học sinh học của các nhà khoa học Liên Xơ, 1977; Phương pháp dạy học Cơ ứng dụng của Liên Xơ, 1979, do TS. Nguyễn Tiến Đạt dịch; Phương pháp dạy học chuyên ngành cơ khí chế tạo máy của Nguyễn Đăng Tuấn (xuất bản năm 1999). Tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh mặc dù sinh viên đã được học mơn Phương pháp giảng dạy đại cương (giáo học pháp), nhưng vẫn cịn một khoảng cách khá xa để vận dụng các phương pháp tổng quát đĩ vào dạy học các mơn học chuyên ngành cụ thể. Do đĩ mỗi ngành với một số nghề hiện cĩ nếu các nhà sư phạm và chuyên mơn nhiều kinh nghiệm tích luỹ và hệ thống hố thành những bài học kinh nghiệm về phương pháp dạy học chuyên ngành thì sẽ giúp ích nhiều cho giáo viên muốn nhanh chĩng đạt hiệu quả giảng dạy nghề tốt. Trong phạm vi đào tạo, giáo viên kỹ thuật ngành điện cũng như các ngành khác ở trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật khơng chủ trương đưa ra những kinh nghiệm về phương pháp dạy học một mơn học cụ thể; mà khuyến khích xây dựng và phát triển phương pháp dạy học chuyên ngành nhằm giúp định hướng hoạt động sư phạm nghề cho giáo viên, và mở ra cho họ một khoảng rộng để sáng tạo riêng về mặt kỹ thuật dạy học với tư duy phong phú và sinh động của nhà huấn luyện. Bản thân người nghiên cứu cũng là một giáo viên dạy nghề chuyên ngành điện, sau gần 20 năm làm cơng tác giảng dạy, cũng nhận thấy rất rõ sự cấp thiết phải trang bị cho những giáo sinh tại các trường cao đẳng sư phạm kỹ thuật và đại học sư phạm kỹ thuật những kiến thức và kỹ năng sư phạm nghề; cĩ như thế thì khi bước vào thực tế cuộc sống họ mới cĩ thể nhận và hồn thành nhiệm vụ giảng dạy kỹ thuật nghề nghiệp ở mức độ hiệu quả cao nhất. Trước tình hình đĩ, người nghiên cứu đã mạnh dạn chọn đề tài: “Xây dựng nội dung mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện” với nguyện vọng được đĩng gĩp chút ít cơng sức của mình vào việc giải quyết, dù chỉ là một phần rất nhỏ, những khĩ khăn chung của nền giáo dục nước nhà trong nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ sự nghiệp cơng nghiệp hố, hiện đại hố đất nước. Trang 2
13. CHƯƠNG MỞ ĐẦU 2. Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Các kiến thức và kỹ năng sư phạm nghề chuyên ngành điện. Khách thể nghiên cứu: Giáo sinh trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh. 3. Mục đích, mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu: Gĩp phần nâng cao hiệu quả đào tạo nhân lực thuộc chuyên ngành điện. Mục tiêu nghiên cứu: Xây dựng hệ thống cấu trúc các kiến thức và kỹ năng sư phạm nghề thuộc chuyên ngành điện. Nhiệm vụ nghiên cứu: (1) Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của đề tài cùng với các tài liệu về phương pháp dạy học đại cương, phương pháp dạy học chuyên ngành. (2) Phân tích cơng việc của người giáo viên chuyên ngành điện. (3) Phân tích các đặc trưng của tri thức chuyên ngành điện. (4) Soạn thảo nội dung mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện. 4. Phương pháp nghiên cứu 4.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Nhằm tìm hiểu lịch sử nghiên cứu, kế thừa thành tựu của người đi trước và thu thập thơng tin. Nguồn tài liệu chủ yếu bao gồm: - Các văn kiện, văn bản pháp qui mang tính định hướng phát triển giáo dục nĩi chung và giáo dục kỹ thuật nĩi riêng. - Các tạp chí, báo cáo khoa học, tài liệu lưu trữ, sách giáo khoa, số liệu thống kê, thơng tin đại chúng về các phương pháp dạy học nĩi chung và phương pháp dạy học chuyên ngành nĩi riêng; cũng như các tài liệu về phân tích nghề, lý thuyết học tập, thiết kế dạy học, cơng nghệ dạy học, - Một số chương trình đào tạo chuyên ngành điện. 4.2. Phương pháp khảo sát điều tra Khảo sát điều tra thơng qua phiếu câu hỏi chủ yếu trên đối tượng là giáo viên và sinh viên các trường cao đẳng sư phạm kỹ thuật và đại học sư phạm kỹ thuật. Trang 3
14. CHƯƠNG MỞ ĐẦU 4.3. Phương pháp trị chuyện trao đổi Tiếp xúc trao đổi với các giáo viên lâu năm giảng dạy bộ mơn Phương pháp dạy học tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh, và các giáo viên giảng dạy các bộ mơn thuộc chuyên ngành điện tại: - Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh - Trường Đại học Cơng nghiệp thành phố Hồ Chí Minh - Trường Trung học Kỹ thuật và Nghiệp vụ Khánh Hồ - Trung tâm dạy nghề thành phố Nha Trang Đồng thời cũng tiếp xúc trị chuyện với các học sinh, sinh viên đã tốt nghiệp hay cịn đang theo học tại các trường trên. 4.4. Phương pháp thực nghiệm - Thực nghiệm giảng dạy một số tiết mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện cho sinh viên tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh. - Phát phiếu thăm dị, xử lý thống kê và đánh giá. 4.5. Phương pháp tổng kết kinh nghiệm Tổng kết kinh nghiệm từ một số giáo viên chuyên giảng dạy mơn học Phương pháp giảng dạy tại các trường cao đẳng sư phạm kỹ thuật và đại học sư phạm kỹ thuật; kinh nghiệm từ các giáo viên giảng dạy các mơn học thuộc chuyên ngành điện tại các trường kỹ thuật và đặc biệt là kinh nghiệm qua quá trình gần 20 năm giảng dạy các mơn học chuyên ngành điện của bản thân 4.6. Phương pháp thống kê Thực hiện các phép tính thống kê các kết quả đạt được từ các cuộc khảo sát điều tra, trao đổi, thực nghiệm để hồn thành các nhiệm vụ của đề tài. 5. Phạm vi ứng dụng của đề tài Phục vụ cho cơng tác giảng dạy mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện tại các trường cao đẳng sư phạm kỹ thuật và đại học sư phạm kỹ thuật; đồng thời làm tài liệu tham khảo cho giáo viên giảng dạy các mơn học thuộc chuyên ngành điện tại các trường kỹ thuật và dạy nghề. Trang 4
15. CHƯƠNG MỞ ĐẦU 6. Giới hạn đề tài Do tính đa dạng của các ngành nghề cũng như cĩ quá nhiều mơn học thuộc chuyên ngành điện trong việc đào tạo cơng nhân kỹ thuật và kỹ thuật viên chuyên ngành điện; do năng lực cĩ hạn của người nghiên cứu và thời gian cũng hạn chế theo qui định của một đề tài luận văn thạc sĩ, cho nên những nội dung trong luận văn này chỉ đề cập đến những vấn đề mang tính chất chung nhất về tiến trình dạy học đối với những nội dung mang tính đại diện cho nguồn tri thức chuyên ngành điện nhằm bước đầu đề xuất cấu trúc và hệ thống kiến thức, kỹ năng sư phạm nghề chuyên ngành điện tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh. 7. Phân tích một số tài liệu cĩ liên quan đến vấn đề nghiên cứu 7.1. Tài liệu thứ nhất: Nguyễn Văn Bính, Trần Sinh Thành, Nguyễn Văn Khơi, Phương pháp dạy học kỹ thuật cơng nghiệp, tập1, Nxb Giáo dục, 2001. 7.1.1. Tĩm tắt: Tài liệu này gồm cĩ 4 chương: Chương 1: Giới thiệu chung về mơn lý luận dạy học Kỹ thuật cơng nghiệp (KTCN). Trình bày về đối tượng nghiên cứu, nhiệm vụ và nội dung của mơn học lý luận dạy học KTCN. Bên cạnh đĩ cịn trình bày được mối liên hệ giữa lý luận dạy học KTCN với các mơn học khác như triết học, giáo dục học, tâm lý học, lơ- gic học. Ở chương này tác giả cũng nêu lên các phương pháp nghiên cứu lý luận dạy học KTCN mà đặc biệt nhấn mạnh đến các phương pháp như phương pháp điều tra, phương pháp quan sát sư phạm, phương pháp tổng kết kinh nghiệm, phương pháp thực nghiệm sư phạm. Chương 2: Giới thiệu chung về mơn kỹ thuật cơng nghiệp ở trường phổ thơng. Chủ yếu giới thiệu về đối tượng nghiên cứu, mục đích, nhiệm vụ, chương trình, nội dung và đặc điểm của mơn KTCN ở trường phổ thơng. Đồng thời tác giả cũng đã trình bày các nguyên tắc dạy học vận dụng vào giảng dạy kỹ thuật cơng nghiệp, mà cụ thể tác giả nhấn mạnh đến ba nguyên tắc sau: nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và phù hợp với trình độ học sinh, nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và thực tiễn, nguyên tắc kỹ thuật tổng hợp. Chương 3: Phương pháp dạy học KTCN ở trường phổ thơng. Phân tích các khái niệm về phương pháp dạy học, phân loại phương pháp dạy học theo cách phân loại của Perốpxki và Golant, tức chia các phương pháp dạy học thành ba loại là các phương pháp dạy học dùng ngơn ngữ, các phương pháp dạy học dùng trực quan và các phương pháp dạy học thực hành. Thêm vào đĩ tác giả cũng đã đề cập sơ lược đến một số phương pháp dạy học mà tác giả gọi là các phương pháp dạy học khơng truyền thống như dạy học nêu vấn đề, dạy học chương trình hĩa và học học angorít hố và cách lựa chọn phương pháp dạy học như thế nào. Trang 5
16. CHƯƠNG MỞ ĐẦU Chương 4: Tổ chức quá trình dạy học kỹ thuật. Trình bày khái quát về các hình thức tổ chức dạy học kỹ thuật như hình thức lên lớp, hình thức thực hành, hình thức tham quan, ngoại khố và hình thức làm bài tập ở nhà. Ở đây tác giả cũng trình bày khá chi tiết kế hoạch dạy học mơn học và kế hoạch dạy học một bài (giáo án). Tác giả cũng đã phân tích về hoạt động tự học của học sinh và làm thế nào để hướng dẫn học sinh tự học cĩ hiệu quả. Vấn đề kiểm tra, đánh giá, dự giờ rút kinh nghiệm và cơ sở vật chất cho dạy học KTCN ở trường phổ thơng cũng được tác giả đề cập đến ở phần cuối chương. 7.1.2. Nhận xét Tài liệu Phương pháp dạy học kỹ thuật cơng nghiệp cĩ tất cả 166 trang (kể cả phần mục lục). Do đã được các tác giả biên soạn và chỉnh sửa nhiều lần (hai lần đầu vào các năm 1981 và 1991) nên tài liệu được biên soạn khá hồn chỉnh với nội dung trình bày mạch lạc, cấu trúc cĩ logic chặt chẽ. Cơ sở khoa học cho việc lựa chọn nội dung, phương pháp và hình thức dạy học đã được các tác giả trình bày khá tỉ mỉ thơng qua việc vận dụng những lý luận về triết học, tâm lý học, giáo dục học, logic học. Phần nội dung về phương pháp dạy học được trình bày rất rõ ràng và theo một trình tự hợp lý từ việc giới thiệu những vấn đề tổng quát cho đến nội dung từng phương pháp dạy học cụ thể. Khi đề cập đến các phương pháp cụ thể các tác giả đều chỉ rõ trình tự thực hiện từng phương pháp và cĩ nhiều ví dụ minh học rất sinh động. Nhìn chung tài liệu đã đáp ứng được yêu cầu học tập của sinh viên, làm tài liệu tham khảo tốt cho giáo viên. Tuy nhiên tài liệu vẫn chưa lột tả cho người đọc thấy được vai trị chủ thể của người học trong quá trình phân tích các phương pháp dạy học. Hơn nữa các tác giả chưa phân tích dược nhiều về các phương pháp học tập tích cực với sự hỗ trợ của cơng nghệ thơng tin vào trong giảng dạy. 7.2. Tài liệu thứ hai: Nguyễn Văn Tuấn, Phương pháp dạy học chuyên ngành cơ khí chế tạo máy (trong các trường chuyên nghiệp và dạy nghề), trường Đại học SPKT, 1999. (Tài liệu lưu hành nội bộ) 7.2.1. Tĩm tắt: Tài liệu này gồm cĩ 7 chương: Chương 1: Những cơ sở chung của khoa học về phương pháp dạy kỹ thuật cơ khí chế tạo máy. Trình bày về đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu khoa học PPDH kỹ thuật cơ khí chế tạo máy. Trang 6
17. CHƯƠNG MỞ ĐẦU Chương 2: Mục đích dạy học của kỹ thuật cơ khí chế tạo máy. Phân tích chức năng dạy học các vấn đề kỹ thuật, các lĩnh vực và mục đích dạy học kỹ thuật cơ khí kim loại. Chương 3: Nội dung dạy học về các cơng nghệ gia cơng kim loại. Trình bày về các yêu cầu nghề nghiệp kỹ thuật cơ khí đối với nội dung dạy học và nội dung dạy học các mơn thuộc về gia cơng kim loại Chương 4: Nội dung dạy học về vật liệu học kim loại. Trình bày về những thành phần nội dung của mơn vật liệu học kim loại. Chương 5: Các phương pháp dạy học tổng hợp cho nội dung cơ khí chế tạo máy. Đề cập chủ yếu đến các phương pháp dạy học như dạy học giải quyết vấn đề, dạy học định hướng làm thí nghiệm, dạy học định hướng hành động. Chương 6: Các phạm trù của phương pháp dạy học. Trình bày về các phương pháp dạy học theo logic của các con đường nhận thức như phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp quy nạp, phương pháp kế thừa và phát triển, phương pháp tổng quát hố và phương pháp cụ thể hố. Đồng thời tác giả cũng giới thiệu về các hình thức tổ chức dạy học và các phương pháp dạy học chung như phương pháp trình bày, phương pháp thuyết trình, phương pháp diễn trình làm mẫu Chương 7: Kiểu bài dạy kỹ thuật cơ khí. Giới thiệu đại cương về các kiểu bài dạy và các ví dụ minh hoạ. 7.2.2. Nhận xét Xét một cách tổng thể tài liệu được viết khá cơng phu, với nội dung phong phú. Cuốn sách cung cấp cho người đọc rất nhiều thơng tin từ những nội dung thuộc về cơ sở lý luận chung cho đến những phương pháp dạy học cho các mơn học cụ thể. Tuy nhiên phần trình bày là chưa thật sự mạch lạc, logic. Do nội dung nhiều mà được trình bày khá ngắn gọn, sử dụng nhiều chương mục và gạch đầu dịng nên dễ làm cho người đọc cĩ cảm giác như đang đọc những nội dung rất vụn vặt và khĩ tìm ra mối liên kết, sự chuyển tiếp mang tính logic cho tồn bộ nội dung của sách. Mặc dù vậy tác giả cũng đã đưa ra được những cơ sở lý luận chung và những nội dung dạy học cụ thể cho một số mơn học chuyên ngành cơ khí chế tạo máy. Bên cạnh đĩ các phương pháp dạy học cũng được đề cập đến một cách khá chi tiết, và cĩ những ví dụ minh hoạ cụ thể dù rằng các ví dụ chưa thật sự được phân tích sâu sắc và đơi chỗ cịn hời hợt. Nhìn chung khi phân tích các phương pháp dạy học tác giả vẫn dựa chủ yếu vào các phương pháp dạy học truyền thống, chưa thể hiện được vai trị chủ thể của sinh viên trong quá trình học tập. Nhìn chung, tài liệu này phần nào cũng Trang 7
18. CHƯƠNG MỞ ĐẦU đã đáp ứng được nhu cầu tham khảo tài liệu cho giáo viên và sinh viên các trường đại học sư phạm kỹ thật và cao đẳng sư phạm kỹ thuật. Tĩm lại, ở cả hai tài liệu trên đây, dù chưa thật sự mang tính hiện đại trong từng nội dung của nĩ, dù quá trình phân tích các phương pháp dạy học các tác giả chưa thật sự thể hiện được vai trị tích cực của người học trong hoạt động dạy học, dù chưa đề cập được việc dạy học theo năng lực thực hiện vốn là một trong những phương pháp dạy học tích cực hố người học đang được cả thế giới quan tâm thực hiện và dù nội dung khơng đề cập gì đến phương pháp dạy học các tri thức thuộc ngành điện; nhưng các tài liệu trên cũng đã cung cấp những kiến thức vơ cùng quý giá giúp cho người nghiên cứu chắt chiu từng ý tưởng hay để thực hiện thành cơng luận văn tốt nghiệp này. 7.3. Tài liệu thứ ba: TS. Võ Thị Xuân, Tài liệu học tập “Phương pháp giảng dạy chuyên ngành Điện – Điện tử”, Đại học SPKT.(Tài liệu lưu hành nội bộ) 7.3.1. Tĩm tắt: Tài liệu này cĩ các nội dung sau đây Bài mở đầu: Giới thiệu mơn học. Trong bài này tác giả giới thiệu khái quát về các mơn học phương pháp dạy học chuyên ngành và những yếu tố thúc đẩy mơn học Phương pháp giảng dạy chuyên ngành điện, điện tử ra đời. Chương 1: Quá trình dạy học chuyên ngành điện, điện tử. Chương này gồm cĩ 2 mơ-đun: - Mơ-đun 1: Những vấn đề lý luận dạy học chuyên ngành điện, điện tử. Giới thiệu sơ lược về đặc điểm tri thức của ngành điện, điện tử mà chủ yếu nhấn mạnh đến tính trừu tượng của nĩ. - Mơ-đun 3: Hình thức đào tạo và dạy học chuyên ngành điện, điện tử. Giới thiệu các chương trình đào tạo ngành điện, điện tử của trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật cho các bậc học, bao gồm: o Chương trình đào tạo ngành điện tử bậc đại học và bậc đại học khối K. o Chương trình đào tạo ngành điện khí hố và cung cấp điện bậc đại học, bậc đại học khối K và bậc cao đẳng. o Chương trình đào tạo ngành điện, điện tử trường Cơng nhân kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh. Chương 2: Phương pháp dạy học các mơn lý thuyết ngành điện, điện tử. Chương này cĩ 2 mơ-đun: - Mơ-đun 1: Giảng dạy và học tập khái niệm. Trong mơ-đun này cĩ 3 đơn nguyên, gồm: o Đơn nguyên 1 – Cấu trúc khái niệm trong ngành điện, điện tử; Trang 8
19. CHƯƠNG MỞ ĐẦU o Đơn nguyên 2 – PPDH các khái niệm về kỹ thuật năng lượng o Đơn nguyên 3 – Nguyên lý làm việc của động cơ khơng đồng bộ 3 pha rơ- to lồng sĩc - Mơ-đun 2: PPDH các định luật, nguyên lý trong chuyên ngành điện, điện tử. Mơ-đun này cĩ các đơn nguyên sau: o Đơn nguyên 1 – Cấu trúc các định luật, nguyên lý trong ngành điện, điện tử. Trong đơn nguyên này tác giả chỉ mới phân tích 8 bước giảng dạy và học tập các nguyên tắc. Chương 3: Phương pháp dạy học thực hành chuyên ngành điện, điện tử. Chương này cĩ các mơ-đun sau: - Mơ-đun 1: PPDH thực hành điện, điện tử cơ bản. Trong mơ-đun này tác giả giới thiệu 2 đơn nguyên, gồm: o Đơn nguyên 1 – Phương pháp giảng dạy kỹ năng, kỹ xảo. Phân tích các điều kiện học tập và các bước giảng dạy kỹ xảo. o Đơn nguyên 2 – Các nội dung thực hành điện, điện tử cơ bản. Trình bày các mơn học thực tập được áp dụng trong việc giảng dạy thực hành ở các bậc học cho các ngành Điện tử, Điện khí hố và cung cấp điện. 7.3.2. Nhận xét Tài liệu này gồm cĩ tất cả là 64 trang. Do đang trong quá trình hồn thành nên tài liệu cịn nhiều vấn đề cần xem xét, điều chỉnh, sửa đổi và bổ sung cả về mặt hình thức lẫn nội dung. Hơn nữa tài liệu này viết về phương pháp giảng dạy cho cả ngành điện lẫn ngành điện tử nên nội dung của nĩ là quá rộng. Tuy nhiên điểm nổi bật của tài liệu này là cấu trúc chương trình theo mơ-đun, đây cĩ lẽ là một đột phá táo bạo của tác giả trong bối cảnh hiện nay của trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật, khi mà ở bậc học đại học tại trường tất cả các mơn học khác đều biên soạn theo lối truyền thống! Tài liệu học tập “Phương pháp giảng dạy chuyên ngành Điện – Điện tử” bước đầu gợi mở ra một khung chương trình cho mơn học, việc hồn chỉnh nội dung mơn học này vẫn cịn bỏ ngỏ. Tuy chưa được hồn thành nhưng tài liệu này cũng định hướng cho người nghiên cứu những việc cần tiếp tục thực hiện. Đề tài “Xây dựng nội dung mơn học “Phương pháp dạy học chuyên ngành điện” mang tính kế thừa từ cơng trình nghiên cứu trên đây. Trên cơ sở khung chương trình được gợi mở trong tài liệu học tập Phương pháp giảng dạy chuyên ngành điện- điện tử, đề tài “Xây dựng nội dung mơn học Phương pháp dạy học chuyên ngành điện” đã cĩ những đột phá riêng với việc vận dụng những kiến thức trong lĩnh vực giáo dục học, cũng như qua thực tiễn điều tra khảo sát, thực nghiệm, đặc biệt nĩ cịn là thành quả của việc tổng kết kinh nghiệm giảng dạy các mơn học chuyên ngành điện sau gần 20 năm của người nghiên cứu. Trang 9
20. CHƯƠNG MỞ ĐẦU 8. Một số thuật ngữ chuyên ngành cĩ liên quan đến đề tài Ngành: Là một bộ phận sản xuất khác với bộ phận khác bởi đối tượng, cơng cụ lao động, quy trình kỹ thuật, tổ chức lao động và sản phẩm thực hiện. Nghề: Tên gọi một nhĩm cơng nhân thực hiện những nhiệm vụ và cơng việc giống nhau nhằm thực hiện mục tiêu kiếm sống. Nghề cịn là cơng việc chuyên làm theo sự phân cơng lao động trong xã hội và được xã hội chấp nhận. Theo tính chất lao động thì nghề gồm cĩ: - Nghề sản xuất: Là lao động tạo ra của cải vật chất cho xã hội gồm các sản phẩm tiểu thủ cơng nghiệp và sản phẩm cơng nghiệp hiện đại (như các nghề điện, hàn ) - Nghề dịch vụ: Bao gồm các lao động sửa chữa và phục vụ các dịch vụ văn hố, xã hội, kinh tế (nghề dạy học, nghề tiếp viên ) Nhĩm nghề: Bao gồm nhiều nghề cĩ đối tượng lao động gần nhau, đặc điểm chuyên mơn gần giống nhau. Những nhĩm nghề cĩ đặc điểm chuyên mơn gần giống nhau thì xếp vào một ngành. Biểu đồ DACUM: Là ma trận các nhiệm vụ mà cơng nhân thực hiện trong một nghề Cơng việc: Là một đơn vị lao động quan sát được mà đặc trưng là cĩ điểm bắt đầu và điểm kết thúc trong một giới hạn thời gian và khi hồn thành tạo ra kết quả là một sản phẩm dịch vụ hay quyết định người lao động được trả cơng. Một nghề cĩ thể gồm từ 100 – 300 cơng việc đặc trưng. Bước: Là một trong chuỗi hoạt động cần thiết để hồn thành một bộ phận của cơng việc. Động tác: để hồn thành một bước của cơng việc người học phải thực hiện từ một động tác trở lên, thường mỗi động tác gắn liền với một kỹ năng. Đơn nguyên học tập: Nội dung đào tạo của mỗi mơ-đun được chia thành từng phân tố gọi là đơn nguyên học tập, mỗi đơn nguyên học tập trình bày một vấn đề chuyên biệt về kiến thức và kỹ năng của một nghề nào đĩ. CHÚ THÍCH (1). Dự thảo báo cáo chính trị trình đại hội IX, Đảng Cộng sản Việt Nam, tháng 4 năm 2001. (2). Nghị quyết Trung ương 2, khố XIII. (3). Bộ Giáo dục và Đào tạo, Báo cáo về tình hình giáo dục, Hà nội, tháng 10,2004. Trang 10
21. CHƢƠNG 1 – CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1. Những khái niệm và quan điểm liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1.1.1. Xây dựng nội dung mơn học Mơn học trong kế hoạch dạy học được xây dựng từ các khoa học tương ứng, mơn học phản ánh một cách khách quan và cĩ hệ thống những thành tựu khoa học mà lồi người đã tích luỹ, khái quát hố và hệ thống hố. Mơn học bao gồm những phần quy định, hướng dẫn rèn luyện kỹ năng, cĩ những bài tập giúp học sinh nắm vững kiến thức Nội dung mơn học là tồn bộ tài liệu mà người giáo viên sử dụng cho cơng việc giảng dạy một mơn học, nội dung mơn học được chia thành 2 nhĩm cơ bản - Nhĩm tài liệu thuộc nội dung dạy học: gồm các tài liệu chứa đựng nội dung dạy học như giáo trình mơn học, bài giảng, các mơ-đun kỹ năng hành nghề, phiếu giảng dạy. Nội dung dạy học chứa đựng các kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo về mơn học đĩ. Nội dung dạy học trả lời cho câu hỏi “dạy cái gì?” - Nhĩm tài liệu thuộc về kế hoạch dạy học: bao gồm những tài liệu hướng dẫn về phương pháp, cách thức truyền đạt nội dung dạy học nhằm đảm bảo hiệu quả cao nhất việc hình thành kiến thức trong học sinh. Các tài liệu kế hoạch dạy học gồm cĩ kế hoạch giảng dạy, lịch trình giảng dạy, giáo án, các tài liệu hướng dẫn cĩ tính chỉ dẫn và tính phương pháp. Kế hoạch dạy học trả lời cho câu hỏi “dạy như thế nào?” Xây dựng nội dung mơn học được thực hiện qua 3 giai đoạn, trong đĩ giai đoạn thiết kế nội dung mơn học được xem là nền tảng quan trọng nhất. - Thiết kế nội dung (chuẩn bị) - Phương tiện hỗ trợ và phương pháp thực hiện - Kiểm tra và đánh giá (nghiệm thu) Nội dung mơn học phải cĩ các chức năng sau đây: - Chức năng thơng tin: Là chức năng thơng báo nội dung khoa học, nội dung tài liệu như phương pháp của bộ mơn khoa học, phương pháp tư duy, phương pháp học tập bộ mơn. - Chức năng hướng dẫn học tập và nghiên cứu: Cho học sinh biết mục tiêu, nội dung, hệ thống câu hỏi và bài tập, giới thiệu tài liệu đọc thêm, điều này giúp người học cĩ năng lực chuyển quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, hình thành và phát triển tư duy sáng tạo. Trang 11