Luận văn Nghiên cứu các phẩm chất và năng lực của giảng viên trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh (Phần 1)

Nội dung text: Luận văn Nghiên cứu các phẩm chất và năng lực của giảng viên trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh (Phần 1)

1. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG NGHIÊN CỨU CÁC PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA GIẢNG VIÊN TRUỜNG ÐẠI HỌCS K C 0 0 3 9 5 9 SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH MÃ SỐ: T2014-56TÐ S KC 0 0 4 8 0 6 Tp. Hồ Chí Minh, 2014
2. TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Viện Sư phạm kỹ thuật BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI KH & CN TRỌNG ĐIỂM CẤP TRƯỜNG Tên đề tài: NGHIÊN CỨU CÁC PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA GIẢNG VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Mã số đề tài: T2014 - 56TĐ Chủ nhiệm đề tài: TS. Dương Thị Kim Oanh Thành viên tham gia đề tài: Ths. Nguyễn Thị Phương Hoa Tp HCM, tháng 9 năm 2014
3. DANH SÁCH CÁC THÀNH VIÊN THAM GIA ĐỀ TÀI 1. GVC. Ths. Nguyễn Thị Phƣơng Hoa - Thành viên tham gia đề tài 2. TS. Dƣơng Thị Kim Oanh - Chủ nhiệm đề tài 1
4. MỤC LỤC DANH SÁCH CÁC THÀNH VIÊN THAM GIA ĐỀ TÀI 1 DANH MỤC CÁC BẢNG 5 DANH MUC̣ CÁ C TỪ VIẾT TẮT 7 THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 8 MỞ ĐẦU 13 1. TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC 13 2. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 20 3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 21 4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 22 5. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 22 6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU 22 7. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 22 8. SẢN PHẨM CỦA ĐỀ TÀI 24 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA NGƢỜI GIẢNG VIÊN 26 1.1. KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI GIẢNG VIÊN 26 1.2. ĐẶC ĐIỂM LAO ĐỘNG SƢ PHẠM CỦA NGƢỜI GIẢNG VIÊN 28 1.3. CẤU TRÚC NHÂN CÁCH CỦA NGƢỜI GIẢNG VIÊN 30 1.3.1. Phẩm chất của ngƣời giảng viên 31 1.3.1.1. Thế giới quan khoa học 31 1.3.1.2. Lí tƣởng nghề nghiệp 31 1.3.1.3. Lòng tin yêu ngƣời học và lòng yêu nghề 32 1.3.1.4. Đạo đức - lối sống 33 1.3.2. Một số năng lực của ngƣời giảng viên 34 1.3.2.1. Nhóm năng lực chuyên môn 35 1.3.2.2. Nhóm năng lực dạy học 36 1.3.2.3. Nhóm năng lực giáo dục 41 2
5. 1.3.2.4. Năng lực nghiên cứu khoa học 45 KẾ T LUÂṆ CHƢƠNG 1 48 Chƣơng 2 ĐÁNH GIÁ CỦA SINH VIÊN VÀ GIẢNG VIÊN VỀ PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA GIẢNG VIÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 49 2.1. TỔ CHƢ́ C NGHIÊN CƢ́ U 49 2.1.1. Giai đoạn thiết kế bảng hỏi 49 2.1.2. Giai đoạn khảo sát thăm dò 54 2.1.3. Giai đoạn khảo sát chính thƣ́ c 57 2.2. ĐÁ NH GIÁ CỦ A SINH VIÊN VỀ PHẨ M CHẤ T VÀ NĂNG LƢ̣C CỦ A GIẢNG VIÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 60 2.2.1. Các lý do sinh viên lựa chọn học tập tại trƣờng Đại học Sƣ phạm Kỹ thuật tp Hồ Chí Minh 61 2.2.2. Đánh giá của sinh viên về phẩm chất của giảng viên trƣờng Đại học Sƣ phạm Kỹ thuật tp Hồ Chí Minh 63 2.2.3. Đánh giá của sinh viên về năng lực của giảng viên trƣờng Đại học Sƣ phạm Kỹ thuật tp Hồ Chí Minh 68 2.3. ĐÁ NH GIÁ CỦ A GIẢ NG VIÊN VỀ PHẨ M CHẤ T VÀ NĂNG LƢ̣C CỦA GIẢNG VIÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 76 2.3.1. Đánh giá của giảng viên về các phẩm chất của giảng viên trƣờ ng Đaị học Sƣ phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh 76 2.3.2. Đánh giá của giảng viên về các năng lƣc̣ của giảng viên trƣờ ng Đaị học Sƣ phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh 80 2.2.3. Tìm hiểu nhu cầu của giảng viên về các nội dung cần đƣợc bồi dƣỡng để nâng cao năng lực sƣ phạm 87 KẾ T LUÂṆ CHƢƠNG 2 89 3
6. Chƣơng 3 ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC SƢ PHẠM CHO GIẢNG VIÊN TRẺ CỦA TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 91 3.1. ĐỊNH HƢỚNG KHOA HỌC CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC SƢ PHẠM CHO GIẢNG VIÊN TRẺ CỦA TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT TP HỒ CHÍ MINH 91 3.2. ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC SƢ PHẠM CHO GIẢNG VIÊN TRẺ CỦA TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 92 3.2.1. Nâng cao kiến thức và thực hành vận dụng các phƣơng pháp dạy học theo phƣơng pháp tiếp cận CDIO 92 3.2.2. Nâng cao kiến thức và thực hành vận dụng các kỹ thuật đánh giá tích cực theo phƣơng pháp tiếp cận CDIO trong đánh giá theo tiến trình và đánh giá kết thúc 97 3.3. THỬ NGHIỆM VẬN DỤNG CÁC PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ KỸ THUẬT ĐÁNH GIÁ TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC MÔN TƢ DUY HỆ THỐNG TẠI TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 106 3.3.1. Giới thiệu môn học Tƣ duy hệ thống 106 3.3.2. Cấu trúc phƣơng pháp dạy học và kỹ thuật đánh giá theo nôị dung daỵ học môn Tƣ duy hê ̣thống 118 3.3.3. Các kết quả bƣớc đầu đạt đƣợc khi vận dụng các phƣơng pháp dạy học và kỹ thuật đánh giá tích cực trong dạy học môn Tƣ duy hệ thống 119 KẾ T LUÂṆ CHƢƠNG 3 131 KẾ T LUÂṆ 132 TÀI LIỆU THAM KHẢO 135 PHỤ LỤC 138 THUYẾT MINH ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRỌNG ĐIỂM CẤP TRƢỜNG 165 4
7. DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1: Đặc điểm mẫu nghiên cứu là sinh viên 57 Bảng 2: Đặc điểm mẫu nghiên cứu là giảng viên 58 Bảng 3: Lý do sinh viên lựa chọn học tập tại trƣờng ĐH SPKT tp HCM 61 Bảng 4: Đánh giá của sinh viên v ề các phẩm chất của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 63 Bảng 5: Đánh giá của sinh viên về phẩm chất chung của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 64 Bảng 6: Đánh giá c ủa sinh viên về các phẩm chất cần cho ho ạt động giáo duc̣ của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 65 Bảng 7: Đánh giá c ủa sinh viên về các phẩm chất cần cho ho ạt động daỵ hoc̣ của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 66 Bảng 8: Đánh giá c ủa sinh viên về năng lực của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 68 Bảng 9: Đánh giá của sinh viên về năng lực chuyên môn của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 69 Bảng 10: Đánh giá của sinh viên về năng lực nghiên cứu khoa học của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 70 Bảng 11: Đánh giá của sinh viên về năng lực giáo dục của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 71 Bảng 12: Đánh giá của sinh viên về năng lực dạy học của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 73 Bảng 13: Đánh giá của giảng viên v ề các phẩm chất của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 77 Bảng 14: Đánh giá của giảng viên v ề các phẩm chất chung của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 78 Bảng 15: Đánh giá của giảng viên v ề các phẩm chất cần cho hoạt động giáo dục của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 79 5
8. Bảng 16: Đánh giá của giảng viên về các phẩm chất cần cho hoạt động dạy học của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 79 Bảng17: Đánh giá c ủa giảng viên về các năng lƣc̣ của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 81 Bảng 18: Đánh giá của giảng viên về năng lực chuyên môn của 81 giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 81 Bảng 19: Đánh giá của giảng viên về năng lƣc̣ daỵ hoc̣ của 83 giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 83 Bảng 20: Đánh giá của giảng viên về năng lƣc̣ nghiên cƣ́ u khoa hoc̣ của 85 giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 85 Bảng 21: Đánh giá của giảng viên về năng lƣc̣ giáo duc̣ của 86 giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 86 Bảng 22: Nhu cầu về nôị dung cần đƣơc̣ bồi dƣỡng để nâng cao năng lƣc̣ sƣ phạm của giảng viên trƣờ ng ĐH SPKT tp HCM 88 Bảng 23: Một số phƣơng pháp dạy học theo tiếp cận CDIO [ 2, 16, 26] 94 Bảng 24: So sánh quan điểm đánh giá truyền thống và tích cực [3] 99 Bảng 25: Các kỹ thuật đánh giá tích cực thƣờng dùng trong đánh giá theo tiến trình 100 Bảng 26: Cấu trúc nội dung, phƣơng pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập môn học Tƣ duy hệ thống 118 Bảng 27: Tính tích cực học tập của sinh viên khi giảng viên sử dụng phƣơng pháp dạy học theo phƣơng pháp tiếp câṇ CDIO trong d ạy học môn Tƣ duy hệ thống 120 Bảng 28: Bảng tiêu chí đánh giá nội dung giải quyết nhiệm vụ học tập 122 Bảng 29: Bảng tiêu chí đánh giá kỹ năng thuyết trình [23, 28] 122 Bảng 31: Kết quả học tập môn Tƣ duy hệ thống trong hoc̣ kỳ I, năm hoc̣ 2013 - 2014 của sinh viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 127 Bảng 32: Kết quả học tập môn Tƣ duy hệ thống trong hoc̣ kỳ II, năm hoc̣ 2013 - 2014 của sinh viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM 129 6
9. DANH MUC̣ CÁ C TỪ VIẾT TẮT TT NỘI DUNG TỪ VIẾT TẮT 1 Đại học sƣ phạm kỹ thuật tp Hồ Chí Minh ĐH SPKT tp HCM 2 Điểm trung bình ĐTB 3 Độ lệch chuẩn ĐLC 7
10. THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 1. Thông tin chung: - Tên đề tài: Nghiên cứu các phẩm chất và năng lự c của giảng viên trƣờng Đại học Sƣ phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh - Mã số: T2014- 56TĐ - Chủ nhiệm: TS. Dƣơng Thi ̣Kim Oanh - Cơ quan chủ trì: Trƣờng Đại học Sƣ phạm Kỹ thuật tp Hồ Chí Minh - Thời gian thực hiện: 06/ 2013 đến 09/2014 2. Mục tiêu: - Xác định thực trạng đánh giá của sinh viên và giảng viên về các phẩm chất và năng lực của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM. - Đề xuất biện pháp nâng cao năng lực sƣ phạm cho giảng viên trẻ của trƣờng ĐH SPKT tp HCM. 3. Tính mới và sáng tạo: - Xác định thực trạng đánh giá của sinh viên và giảng viên về các phẩm chất và năng lực của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM bằng các phƣơng pháp nghiên cứu khoa học đảm bảo độ tin cậy và khách quan. - Đề xuất đƣợc 02 biện pháp nâng cao năng lực sƣ phạm cho giảng viên trẻ của trƣờng ĐH SPKT tp HCM. 4. Kết quả nghiên cứu: - Báo cáo tổng quan về phẩm chất và năng lực của ngƣời giảng viên. - Báo cáo thực trạng đánh giá của sinh viên và giảng viên về các phẩm chất và năng lực của giảng viên trƣờng ĐH SPKT tp HCM. - Báo cáo đề xuất biện pháp nâng cao năng lực sƣ phạm cho giảng viên trẻ của trƣờng ĐHSPKT tp HCM 5. Sản phẩm: Công bố 03 bài báo khoa học, trong đó có 02 bài báo đƣợc đăng trên các tạp chí tính điểm của Hội đồng chức danh giáo sƣ và phó giáo sƣ nhà nƣớc (tạp chí 1 điểm) và 01 bài báo khoa học cho Hội thảo quốc tế “International Conference 8
11. 2014 “Green Technology and Sustainable Development”, 30th-31st October 2014, Ho Chi Minh City, Viet Nam”. Các bài báo gồm: 1. Dƣơng Thi ̣Kim Oanh , Nghiên cứu đánh giá của sinh viên về năng lực của người giảng viên trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Khoa học giáo dục - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Số 100, tháng 01 năm 2014. 2. Dƣơng Thi ̣Kim Oanh , Vâṇ duṇ g môṭ số kỹ thuâṭ đá nh giá t ích cực cho môn hoc̣ Tư duy hê ̣thống nhằ m đaṭ chuẩn đầu ra theo hướ ng tiếp câṇ CDIO taị trườ ng ĐH SPKT tp HCM , Tạp chí Khoa học - Trƣờ ng Đaị hoc̣ Sƣ phaṃ Hà Nôị , (Giấy xác nhận). 3. Duong Thi Kim Oanh, Environmental education through System Thinking subject at University of Technical Education Ho Chi Minh City, International Conference 2014 “Green Technology and Sustainable Development”, 30th-31st October 2014, Ho Chi Minh City, Viet Nam. 6. Hiệu quả, phƣơng thức chuyển giao kết quả nghiên cứu và khả năng áp dụng: Đề tài đề xuất 02 biêṇ pháp nâng cao năng lƣc̣ sƣ phaṃ cho giảng viên trẻ của trƣờng ĐH SPKT tp HCM. Các biêṇ pháp gồm: 1. Nâng cao kiến thức và thực hành vận dụng các phƣơng pháp dạy học theo phƣơng pháp tiếp cận CDIO. 2. Nâng cao kiến thức và thực hành vận dụng các kỹ thuật đánh giá kết quả học tập theo phƣơng pháp tiếp cận CDIO. Đề tài đa ̃ tiến hành vâṇ duṇ g hai biêṇ pháp này vào thƣc̣ tiêñ hoaṭ đôṇ g dạy học môn Tƣ duy hệ thống thuộc chƣơng trình 150 tín chỉ đƣợc xây dựng theo phƣơng pháp tiếp câṇ CDIO. Quá trình vận dụng đƣợc tiến hành trên 10 lớ p học môn Tƣ duy hệ thống trong học kỳ I và học kỳ II của năm học 2013 - 2014. Kết quả thống kê về tính tích cƣc̣ hoc̣ tâp̣ của 315 sinh viên cho thấy : tỉ lệ sinh viên có các các hành động học tập tích cực nhƣ tham gia giải quyết các tình huống học tập và các hoạt động nhóm, phát biểu ý kiến xây dựng bài, tự tin trình bày kết quả học tập trƣớc tập thể lớp đaṭ tƣ̀ mƣ́ c khá cao tớ i c ao. Bên caṇ h đó , 9
12. có một tỉ lệ khá cao sinh viên đạt kết quả học tập ở mức khá và giỏi . Tỉ lệ sinh viên đaṭ kết quả hoc̣ tâp̣ mƣ́ c trung bình và yếu thấp. Kết quả nghiên cƣ́ u bƣớ c đầu của đề tài cho thấy , viêc̣ vâṇ dung c ác phƣơng pháp daỵ hoc̣ theo phƣơng pháp tiếp câṇ CDIO và các kỹ thuâṭ đánh giá tích cực trong đánh giá kết quả học tập theo tiến trình và kết thúc là phù hợp khi dạy học môn Tƣ duy hệ thống. Trƣởng Đơn vị Chủ nhiệm đề tài (ký, họ và tên) (ký, họ và tên) PGS.TS. Ngô Anh Tuấ n TS. Dƣơng Thi Ḳ im Oanh 10
13. INFORMATION ON RESEARCH RESULTS 1. General information: - Project title: Study the qualities and competencies of lecturers of the Technical University of Ho Chi Minh City Education - Code number: T2014- 56TĐ - Coordinator: TS. Duong Thi Kim Oanh - Implementing institution: University of Technical Education Ho Chi Minh City - Duration: from 06/2013 to 09/2014 2. Objective(s): - Determine the status of the qualities and competencies of lecturers of the Technical University of Ho Chi Minh City Education as assessed by the students and teachers. - Propose measures to improve pedagogy for young teachers of University of Technical Education Ho Chi Minh City. 3. Creativeness and innovativeness: - Determine the status of the qualities and competencies of lecturers of the Technical University of Ho Chi Minh City Education as assessed by the students and lecturers through reliably and objectively scientific research methods. - Propose measures to improve pedagogy for young teachers of University of Technical Education Ho Chi Minh City. 4. Research results: - Report on the overview of the qualities and competencies of lecturers. - Report on of the qualities and competencies of lecturers of the Technical University of Ho Chi Minh City Education as assessed by the students and lecturers. - Report on proposed measures to improve pedagogy for young teachers of University of Technical Education Ho Chi Minh City 11
14. 5. Products: Publishing 03 scientific papers , including: 1. Duong Thi Kim Oanh, Research on student evaluation about lecturer competencies in University of Technical Education Ho Chi Minh City, Journal of Educational Science - The Viet Nam Institute of Educational Sciences Vietnam, No 100, May 01 2014 . 2. Duong Thi Kim Oanh, Applying some of positive assessment techniques for System Thinking Course to achieve learning outcomes oriented approach CDIO at University of Technical Education Ho Chi Minh City, Journal of Science, Ha Nôi National University of Education, (Accepted). 3. Duong Thi Kim Oanh, Environmental education through System Thinking subject at University of Technical Education Ho Chi Minh City, International Conference 2014 “Green Technology and Sustainable Development”, 30th-31st October 2014, Ho Chi Minh City, Viet Nam. 6. Effects, transfer alternatives of research results and applicability: Propose 02 measures to improve pedagogy for young teachers of University of Technical Education Ho Chi Minh City. The measures include : - Improving the knowledge and practice applying the teaching methods according to CDIO approach . - Improving the knowledge and practice applying the positive assessment techniques according to CDIO approach . Applying two measures in teaching and evaluating System Thinking subjects has shown that students took part in learning positively. Percentage of students achieving the learning outcomes are quite good and quite high. Percentage of students achieving the learning outcomes medium and weak are low. 12
15. MỞ ĐẦU 1. TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA NGƢỜI GIẢNG VIÊN TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT NAM Đứng trƣớc yêu cầu ngày càng cao của xã hội về số lƣợng và chất lƣợng nguồn nhân lực, việc nâng cao chất lƣợng đào tạo đại học ngày càng trở nên cấp bách. Để hình thành các phẩm chất và năng lực nghề nghiệp cho sinh viên, giáo viên nói chung và giảng viên nói riêng phải dùng nhân cách (phẩm chất và năng lực) của chính mình tác động tới ngƣời học. Nhà giáo dục K.D. Usinxki đã viết: “Trong việc giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách người giáo dục” [11]. Vì vậy, vấn đề phẩm chất và năng lực của ngƣời làm công tác dạy học đã thu hút đƣợc sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc. 1.1.1.Trên thế giới Trong bất kỳ thời đại nào, giáo dục luôn có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của xã hội. Kể từ khi loài ngƣời xuất hiện trên trái đất, hoạt động giáo dục đã là một bộ phận của đời sống xã hội. Để thực hiện hoạt động giáo dục có hiệu quả, xã hội cần có một đội ngũ những ngƣời có kiến thức, kinh nghiệm và các phẩm chất tƣơng ứng để làm công việc tổ chức, điều khiển quá trình lĩnh hội kinh nghiệm xã hội lịch sử của thế hệ sau (ngƣời Thầy giáo). Do vậy, cùng với việc xuất hiện hoạt động giáo dục, vấn đề phẩm chất và năng lực của những ngƣời thực hiện hoạt động này cũng đã đƣợc đề cập. Giáo dục trong thời kỳ nguyên thủy tuy mới ở hình thức sơ khai nhƣng đã phân biệt rất rõ với hoạt động “truyền thụ theo bản năng” để duy trì bản năng giống loài có ở động vật (chim xây tổ, mèo bắt chuột, hổ săn mồi ). Do hoạt động giáo dục ở con ngƣời diễn ra có mục đích, có ý thức và chủ yếu thông qua lao động nhƣ dạy cách săn bắn, hái lƣợm nên đòi hỏi ngƣời thực hiện hoạt động giáo dục phải là ngƣời có kinh nghiệm. Sau thời kỳ nguyên thủy, kể từ thời kỳ Cổ đại đến nay, bên cạnh những yêu cầu về kinh nghiệm, những yêu cầu về phẩm chất và năng lực đối với ngƣời Thầy giáo đƣợc tìm thấy trong tƣ tƣởng của nhiều nhà triết gia thời kỳ Cổ đại và 13
16. các nhà sƣ phạm lỗi lạc nhƣ Jan Amos Comenxky, Jean-Jacques Rousseau Theo Socrates (469-399 TCN), Thầy giáo phải là ngƣời có đức hạnh - sự hiểu biết. Socrates cũng đề cập tới nhiệm vụ của của ngƣời Thầy: “Nhà giáo phải giúp phá vỡ lớp hiểu biết giả tạo nơi học trò, phải làm cho học trò của mình ý thức về sự dốt nát của họ, để cho chân lý có thể chói sáng trong tâm trí của họ” [5, tr15]. Trong xã hội Trung Hoa Cổ đại, vai trò của ngƣời Thầy đƣợc đánh giá rất cao (quân, sƣ, phụ). Nhân cách của ngƣời Thầy đƣợc Khổng Tử (551 - 479 TCN) đề cập trong chữ “đức”: “thầy giáo phải luôn trau dồi đạo đức để luôn là tấm gƣơng sáng cho học trò noi theo. Thầy phải dạy không biết mệt mỏi để trò học không biết chán và tình cảm thầy trò nhƣ tình cha con” [20]. Nhà Sƣ phạm lỗi lạc của Tiệp Khắc - Jan Amos Comenxky (1592-1670) (tên Latin là Commenius) xem nghề dạy học là vinh quang và đặt ra yêu cầu rất cao về lòng nhân ái của ngƣời Thầy: “Không thể trở thành ngƣời Thầy nếu không là một ngƣời cha” [20]. Nếu nhƣ Commenius đánh giá cao lòng nhân ái của ngƣời Thầy thì Jean- Jacques Rousseau (1712 -1778) xem tính kiên trì và bình tĩnh là những phẩm chất đặc biệt quan trọng của ngƣời Thầy. Trong thời đại mới, đứng trƣớc những yêu cầu ngày càng cao của xã hội đối với nguồn nhân lực đƣợc đào tạo trong nhà trƣờng, vấn đề phẩm chất và năng lực của ngƣời Thầy tiếp tục đƣợc nghiên cứu. Trong tác phẩm Sự phát triển nhận thức, học tập và giảng dạy, Franz Emmanuel Weinert đã đƣa ra các nhận định về một số đặc điểm nhân cách của ngƣời giảng viên giỏi. Theo F.E.Weinert, giảng viên giỏi là những ngƣời có uy tín cao trong công việc của mình, có thành tích lớn trong dạy học và có những năng lực đặc biệt khi giải quyết các vấn đề sƣ phạm [24, trang 470]. F.E.Weinert cũng chỉ ra một số các đặc điểm của ngƣời giảng viên giỏi gồm: - Hiểu biết phong phú và rõ ràng trong lĩnh vực dạy học. - Có khả năng giải quyết các nhiệm vụ và giải đáp các vấn đề nảy sinh trong giờ học. 14
17. - Có kỹ năng giảng dạy thành thục. Chia sẻ những trải nghiệm trong quá trình dạy học, Gilbert Highet (1906 - 1978), tác giả cuốn sách nổi tiếng Nghệ thuật dạy học (The art of Teaching) đã nêu lên một số các phẩm chất cần thiết của ngƣời giảng viên giảng dạy bậc đại học nhƣ sau: “hiểu biết cặn kẽ và yêu thích bộ môn của mình, phải biết yêu và chinh phục một tập thể trẻ tuổi, cần kiên nhẫn, quyết đoàn, tử tế, chân thật, hòa đồng và thông cảm với học trò, hiểu rõ những cá nhân đặc biệt trong lớp, khoan dung và khôi hài ” [13]. Có thể thấy, các phẩm chất của ngƣời giảng viên theo quan niệm của Gilbert Highet cũng chính là các phẩm chất cần thiết của ngƣời làm nghề dạy học đã đƣợc các tác gia từ thời kỳ Cổ đại đến nay đề cập một cách tản mạn trong các quan niệm của họ. Đề cập tới khía cạnh phẩm chất và năng lực (nhân cách) của ngƣời Thầy, các nhà Tâm lý học hoạt động của Liên Xô nhƣ N.V.Cudơmina, E.A.Klimôv, A.S.Makarenko, V.A.Xukhômlinxki đã có những nghiên cứu cơ bản trong việc đặt nền móng lý luận vững chắc. Khi nghiên cứu các hoạt động sƣ phạm, N.V.Cudơmina đã chỉ ra các đặc điểm nhân cách cơ bản của ngƣời giảng viên gồm thế giới quan duy vật biện chứng, lý tƣởng cộng sản chủ nghĩa, đạo đức nghề nghiệp, tình cảm đối với hoạt động sƣ phạm, năng lực sƣ phạm [4]. Konstantin Dmitrievich Uxinski (1824-1870) đã khẳng định đƣợc vai trò đặc biệt to lớn của nhân cách ngƣời Thầy giáo khi cho rằng: “Trong giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách nhà giáo dục bởi vì sức mạnh của giáo dục chỉ bắt nguồn từ nhân cách con người chân chính. Không một điều lệ, chương trình, một cơ quan giáo dục nào, dù có được tạo ra một cách khôn khéo như thế nào cũng không thể thay thế được nhân cách của con người trong sự nghiệp giáo dục. Không một sách giáo khoa, một lời khuyên răn nào, một hình phạt, một hình thức khen thưởng nào có thể thay thế ảnh hưởng cá nhân người thầy giáo đối với sinh viên” [11]. Trong các nghiên cứu về nhân cách của ngƣời Thầy, các nhà Tâm lý học sƣ phạm của Liên Xô đặc biệt nhấn mạnh tới vấn đề năng lực sƣ phạm 15
18. (N.D.Levitôv, Ph.N.Gônôbôlin). N.D.Levitôv là ngƣời đầu tiên nêu lên các khía cạnh khác nhau cấu thành nên các phẩm chất và năng lực sƣ phạm của ngƣời Thầy giáo. Theo N.D.Levitôv, năng lực sƣ phạm của ngƣời Thầy bao gồm [15]: - Năng lực truyền đạt kiến thức một cách ngắn gọn và thú vị. - Năng lực hiểu đƣợc ngƣời học trên cơ sở quan sát. - Tính độc lập và sáng tạo tƣ duy. - Sự nhanh trí. - Năng lực tổ chức hệ thống các hoạt động của Thầy và Trò. Các phẩm chất và năng lực trên đây không phải là bẩm sinh, chúng đƣợc phát triển trong quá trình giảng dạy và thực tiễn hoạt động dạy học và giáo dục. Trong tác phẩm Những phẩm chất tâm lý của người giảng viên, Ph.N.Gônôbôlin đã có sự phân tách rõ ràng năng lực sƣ phạm thành năng lực dạy học và năng lực giáo dục và chỉ ra các khía cạnh khác nhau các năng lực này. Theo Ph.N.Gônôbôlin, các khía cạnh của năng lực dạy học gồm năng lực hiểu sinh viên, năng lực truyền đạt tài liệu, năng lực định hƣớng nhanh và tác động kịp thời trong các tình huống sƣ phạm, năng lực thấy trƣớc kết quả dạy học, sáng tạo trong dạy học, năng lực nhanh chóng nắm vững tài liệu giảng dạy. Năng lực giáo dục gồm năng lực thu hút học sinh, năng lực thuyết phục, năng lực khéo léo ứng xử sƣ phạm và năng lực tổ chức [11]. Cùng với các nghiên cứu chỉ rõ các phẩm chất và năng lực sƣ phạm của ngƣời Thầy nhƣ đã đề cập, trong tác phẩm Tâm lý học, giảng dạy và giáo dục trong trường đại học, E.A.Benhedictôv đã chỉ ra các phẩm chất và năng lực cần thiết của ngƣời giảng viên đại học [dẫn theo 14]. Các năng lực ngƣời giảng viên đại học gồm có: - Có khả năng sử dụng ngôn ngữ để định hƣớng sự chú ý của sinh viên, giảng bài rõ ràng, sử dụng ngôn ngữ một cách có cảm xúc khi giao tiếp với sinh viên. - Có khả năng dự đoán chiều hƣớng phát triển nhân cách của sinh viên trong tƣơng lai, biết cách thức để đạt tới mục đích đó. - Biết phát huy tính tích cực, tính sáng tạo của sinh viên. 16
19. - Biết làm chủ cảm xúc của mình và kích thích tính tích cực học tập của sinh viên, tạo bầu không khí tâm lý thuận lợi trên giảng đƣờng. - Có năng lực nghiên cứu khoa học, biết thể hiện tấm gƣơng của bản thân đối với sinh viên. - Biết làm việc độc lập đối với sinh viên. - Nắm vững phƣơng pháp và phƣơng tiện giảng dạy. Bên cạnh đó, E.A.Benhedictôv cũng chỉ ra 4 yêu cầu đối với ngƣời giảng viên đại học là niềm tin vào chủ nghĩa Mac - Lênin, kiến thức tâm lý - giáo dục, nắm vững chuyên môn, hiểu biết phong phú. Nghiên cứu đánh giá của sinh viên về các phẩm chất nhân cách của ngƣời giảng viên của các tác giả N.M.Pâxakhôv, N.S.Valeva, G.A.Casina, G.X.Naisyl cho thấy, sinh viên đánh giá cao các phẩm chất tri thức (nắm vững chuyên môn, say mê khoa học, sáng tạo, uyên bác), phẩm chất quan hệ với sinh viên (hài hƣớc trí tuệ, nghị lực, chân thành, cởi mở, nghiêm túc, yêu cầu cao, đồng cảm, tinh thần hợp tác khoa học với sinh viên) và năng lực dạy học (trình bày bài giảng rõ ràng, hấp dẫn, nhiều hình ảnh phong phú, sống động, tổ chức tích cực việc học tập trên lớp) của giảng viên [dẫn theo 14]. Như vậy, khái quát một số nghiên cứu về đặc điểm nhân cách ngƣời giáo viên nói chung và giảng viên đại học nói riêng trên thế giới đã cho thấy, kết quả hoạt động giáo dục và dạy học có mối quan hệ chặt chẽ với phẩm chất và năng lực của ngƣời Thầy. Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ rõ các khía cạnh khác nhau trong phẩm chất và năng lực của ngƣời Thầy. Đối với ngƣời giảng viên đại học, các khía cạnh liên quan tới tri thức chuyên môn, phẩm chất quan hệ với sinh viên, năng lực sƣ phạm đƣợc xem là những yêu cầu không thể thiếu đƣợc trong quá trình dạy học ở bậc đại học. 1.1.2. Tại Việt Nam Vấn đề phẩm chất và năng lực của ngƣời giảng viên bắt đầu đƣợc nghiên cứu vào những năm 60 của thế kỷ XX thông qua một số nghiên cứu về chất lƣợng đào tạo ở các trƣờng sƣ phạm, chất lƣợng giảng dạy của giảng viên phổ thông [dẫn theo 14]. Dƣới ánh sáng của Tâm lý học hoạt động, các vấn đề phẩm 17
20. chất và năng lực của ngƣời Thầy đƣợc nhiều nhà Tâm lý học ở Việt Nam quan tâm nghiên cứu (Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thủy, Nguyễn Quang Uẩn, Lê Khanh, Mạc Văn Trang, Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan ). Theo các tác giả Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thủy, Lê Khanh, hoạt động sƣ phạm muốn có kết quả đòi hỏi thầy giáo phải có những phẩm chất và năng lực sƣ phạm nhất định. Các tác giả không chỉ khẳng định kết quả hoạt động sƣ phạm chịu ảnh hƣởng bởi các phẩm chất trí tuệ, tình cảm, ý chí mà còn chỉ ra cấu trúc nhân cách của thầy giáo gồm 4 tiểu cấu trúc [dẫn theo 14]: - Thế giới quan, niềm tin và lý tƣởng cộng sản chủ nghĩa, lƣơng tâm và đạo đức nghề nghiệp. - Thái độ tích cực đối với hoạt động sƣ phạm, chí hƣớng và xu hƣớng xu phạm. - Năng lực sƣ phạm. - Những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp sƣ phạm. Trong các nghiên cứu của mình, Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan có sự thống nhất chung khi cho rằng nhân cách điển hình của ngƣời thầy giáo gồm hai thành phần là phẩm chất (đức) và năng lực (tài) [11, 12]. Các phẩm chất của ngƣời thầy giáo gồm thế giới quan khoa học, lý tƣởng đào tạo thế hệ trẻ, các phẩm chất đạo đức và ý chí. Các biểu hiện của năng lực sƣ phạm gồm năng lực dạy học, năng lực giáo dục và năng lực tổ chức hoạt động sƣ phạm. Từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ về số lƣợng các trƣờng cao đẳng và đại học ở Việt Nam, đội ngũ cán bộ giảng dạy (giảng viên) trong các trƣờng đại học cũng phát triển nhanh chóng. Vì vậy, vấn đề phẩm chất và năng lực của ngƣời giảng viên cũng đã thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nhƣ Nguyễn Thạc, Phạm Thành Nghị, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Hoàng Mộc Lan Trong các nghiên cứu của mình, các tác giả không chỉ đã làm rõ khái niệm nhân cách của ngƣời giảng viên mà còn chỉ ra đƣợc các phẩm chất và năng lực cần có của ngƣời giảng viên hiện đại. Theo Nguyễn Thạc và Phạm Thành Nghị, nhân cách của ngƣời giảng viên đại học là nhân cách của ngƣời trí thức hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đại học. 18
21. Những phẩm chất và năng lực có ý nghĩa nhất đối với hoat động giáo dục là xu hƣớng nghề nghiệp sƣ phạm và năng lực sƣ phạm [19, trang 136]. Hai tác giả cũng nêu lên các biểu hiện cụ thể của xu hƣớng nghề nghiệp sƣ phạm (lòng yêu ngƣời, yêu nghề, ý muốn làm việc với thanh thiếu niên, muốn giảng dạy và giáo dục họ, hứng thú với bộ môn khoa học mình giảng dạy, động cơ hoạt động sƣ phạm) và năng lực sƣ phạm chủ yếu (tính sâu sắc và sự phong phú về tri thức, các phẩm chất trí tuệ, các phẩm chất ngôn ngữ, các phẩm chất tƣởng tƣợng, các nét tính cách, khí chất) [19]. Bên cạnh các phẩm chất và năng lực của ngƣời giảng viên nhƣ nghiên cứu của Nguyễn Thạc và Phạm Thành Nghị, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc những cặp phẩm chất và năng lực có ý nghĩa nhất đối với hoạt động giáo dục ở đại học là xu hƣớng nghề nghiệp sƣ phạm và năng lực nghiên cứu khoa học; xu hƣớng nghề nghiệp nghiên cứu khoa học và năng lực nghiên cứu khoa học [22, trang 91]. Khi nghiên cứu những đặc điểm nhân cách tạo thành uy tín của nữ giảng viên đại học đối với sinh viên, tác giả Hoàng Mộc Lan đã nêu lên 13 đặc điểm nhân cách quan trọng hợp thành mô hình hiện trạng nhân cách của ngƣời nữ giảng viên có uy tín cao đối với sinh viên. Mô hình các đặc điểm nhân cách cơ bản của ngƣời nữ giảng viên có uy tín cao đối với sinh viên gồm bốn nhóm chính sau [12]: - Năng lực dạy học: Hƣớng dẫn sinh viên tự học, nghiên cứu khoa học và thực hành có hiệu quả; Giảng bài rõ ràng, hấp dẫn, chính xác thông tin khoa học, động viên, khơi gợi tính tích cực nhận thức của sinh viên. - Năng lực trí tuệ, tri thức: Hiểu biết sâu sắc về chuyên môn; Hiểu biết rộng về chuyên ngành, Tƣ duy linh hoạt sáng tạo. - Phẩm chất chính trị - đạo đức: Trách nhiệm, tận tâm trong giảng dạy; Yêu nghề; Chân thành, cởi mở, dịu dáng; Có trình độ chính trị tƣ tƣởng đáp ứng nhiệm vụ giáo dục sinh viên. - Năng lực giáo dục: Thống nhất giữa lời nói và việc làm; Hiểu, quan tâm và tôn trọng sinh viên; Ứng xử khéo léo sƣ phạm. 19
22. S K L 0 0 2 1 5 4