Bài giảng môn Vật lý đại cương (A1)

178 trang phuongnguyen 30

Download

Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bài giảng môn Vật lý đại cương (A1)", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

bai_giang_mon_vat_ly_dai_cuong_a1.ppt

Nội dung text: Bài giảng môn Vật lý đại cương (A1)

HỌC VIỆN CÔNG NGHỆ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG BÀI GIẢNG VẬT LÝ ĐẠI CƯƠNG (A1) (Dùng cho sinh viên hệ đào tạo đại học từ xa) Lưu hành nội bộ HÀ NỘI - 2005
Chương I: Động học chất điểm CHƯƠNG I: ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM Động học nghiên cứu các đặc trưng của chuyển động cơ học (phương trình chuyển động, phương trình quỹ đạo, quãng đường dịch chuyển, vận tốc, gia tốc) nhưng không xét đến nguyên nhân gây ra sự thay đổi trạng thái chuyển động. §1. SỰ CHUYỂN ĐỘNG CỦA MỘT VẬT Trong thực tế ta thường nói máy bay bay trên trời, ôtô chạy trên đường Trong vật lý, người ta gọi chung các hiện tượng đó là chuyển động. 1. Chuyển động. Theo định nghĩa, chuyển động của một vật là sự chuyển dời vị trí của vật đó đối với các vật khác trong không gian và thời gian. Để xác định vị trí của một vật chuyển động, ta phải xác định khoảng cách từ vật đó đến một vật (hoặc một hệ vật) khác được qui ước là đứng yên. Như vậy, vị trí của một vật chuyển động là vị trí tương đối của vật đó so với một vật hoặc một hệ vật được qui ước là đứng yên. Từ đó ngừơi ta đưa ra định nghĩa về hệ qui chiếu. Vật được qui ước là đứng yên dùng làm mốc để xác định vị trí của các vật trong không gian đựơc gọi là hệ qui chiếu. Để xác định thời gian chuyển động của một vật, người ta gắn hệ qui chiếu với một đồng hồ. Khi một vật chuyển động thì vị trí của nó so với hệ qui chiếu thay đổi theo thời gian. Vậy chuyển động của một vật chỉ có tính chất tương đối tùy theo hệ qui chiếu được chọn, đối với hệ qui chiếu này nó là chuyển động, nhưng đối với hệ qui chiếu khác nó có thể là đứng yên. 2. Chất điểm, hệ chất điểm, vật rắn. Bất kỳ vật nào trong tự nhiên cũng có kích thước xác định. Tuy nhiên, trong nhiều bài toán có thể bỏ qua kích thước của vật được khảo sát. Khi đó ta có khái niệm về chất điểm: Chất điểm là một vật mà kích thước của nó có thể bỏ qua trong bài toán được xét. Kích thước của một vật có thể bỏ qua được khi kích thước đó rất nhỏ so với kích thước của các vật khác hay rất nhỏ so với khoảng cách từ nó tới các vật khác. Vậy, cũng có thể định nghĩa: Một vật có kích thước nhỏ không đáng kể so với những khoảng cách, những kích thước mà ta đang khảo sát được gọi là chất điểm. Như vậy, tùy thuộc vào điều kiện bài toán ta nghiên cứu mà có thể xem một vật là chất điểm hay không. Ví dụ khi xét chuyển động của viên đạn trong không khí, chuyển động của quả đất chung quanh mặt trời, ta có thể coi viên đạn, quả đất là chất điểm nếu bỏ qua chuyển động quay của chúng. Nhiều khi người ta còn gọi chất điểm là hạt hay vật. 2
Chương I: Động học chất điểm Tập hợp các chất điểm được gọi là hệ chất điểm. Nếu khoảng cách tương đối giữa các chất điểm của hệ không thay đổi, thì hệ chất điểm đó được gọi là vật rắn. 3. Phương trình chuyển động của chất điểm Để xác định chuyển động của một chất điểm, người ta thường gắn vào hệ qui chiếu một hệ tọa độ, chẳng hạn hệ tọa độ Descartes có ba trục ox, oy, oz vuông góc từng đôi một hợp thành tam diện thuận Oxyz có gốc tọa độ tại O. Hệ qui chiếu được gắn với gốc O. Như vậy việc xét chất điểm chuyển động trong không gian sẽ được xác định bằng việc xét chuyển động của chất điểm đó trong hệ tọa độ đã chọn. Vị trí M của chất điểm sẽ được xác định bởi các tọa độ của nó. Với hệ r trên ba trục ox, oy, oz ( hình 1-1), và có mối liên hệ: r = x( t )i + y( t ) j + z( t )k . Khi chất điểm chuyển động, vị trí M thay đổi theo thời gian, các tọa độ x, y, z của M là những hàm của thời gian t: x = x(t) y = y(t) (1-1) z = z(t) z Do đó bán kính vectơ r rcủa chất điểm z chuyển động cũng là một hàm của thời gian t: + rr = rr (t ) (1-2) A . M Các phương trình (1-1) hay (1-2) xác định vị r (c) trí của chất điểm tại thời điểm t và được gọi là phương trình chuyển động của chất điểm. Vì ở mỗi O thời điểm t, chất điểm có một vị trí xác định, và khi y y thời gian t thay đổi, vị trí M của chất điểm thay đổi x liên tục nên các hàm x(t), y(t), z(t) hayr r (t) là những x hàm xác định, đơn trị và liên tục của thời gian t. Hình (1-1) 4. Qũy đạo Vị trí của chất điểm chuyển động Quỹ đạo của chất điểm chuyển động là đường cong tạo bởi tập hợp tất cả các vị trí của chất điểm trong không gian trong suốt quá trình chuyển động. Tìm phương trình Quỹ đạo cũng có nghĩa là tìm mối liên hệ giữa các tọa độ x,y,z của chất điểm M trên quỹ đạo của nó. Muốn vậy ta có thể khử thời gian t trong các phương trình tham số (1-1) và (1-2). Ví dụ. O x Một chất điểm được ném từ một cái tháp theo phương ngang trong mặt phẳng xoy sẽ có phương trình chuyển động: x = v0t, 1 y = gt 2 , z = 0 . 2 y Hình 1-1’ Quỹ đạo của chất điểm 3
Chương I: Động học chất điểm Ở đây v0 = const là vận tốc ban đầu của chất điểm, g = const là gia tốc trọng trường. Gốc toạ độ gắn với điểm xuất phát của chất điểm. Khử t trong các phương trình trên, ta tìm được phương trình quỹ đạo của chất điểm: 1 2 y = 2 gx 2v0 Phương trình này mô tả quỹ đạo là một đường parabol nằm trong mặt phẳng Oxy. Vì t > 0 nên quĩ đạo thực của chất điểm chỉ là nửa đường parabol ứng với các giá trị x>0 (Hình 1-1’). 5. Hoành độ cong Giả sử ký hiệu quỹ đạo của chất điểm là (C) (Hình 1-1). Trên đường cong (C) ta chọn điểm A nào đó làm gốc (A đứng yên so với O) và chọn một chiều dương hướng theo chiều chuyển động của chất điểm (theo mũi tên có dấu cộng). Khi đó tại mỗi thời điểm t vị trí M của chất điểm trên đường cong (C) được xác định bởi trị đại số của cung AM, ký hiệu là: AM = s Người ta gọi s là hoành độ cong của chất điểm chuyển động. Khi chất điểm chuyển động, s là hàm của thời gian t, tức là: s = s(t) (1-3) r độ x,y,z của M, hoặc bằng hoành độ cong s của nó. Các đại lượng này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Khi dùng hoành độ cong, thì quãng đường chất điểm đi được trong khoảng thời gian t=t-to là s=s-s0, trong đó s0 là khoảng cách từ chất điểm đến gốc A tại thời điểm ban đầu (to = 0), s là khoảng cách từ chất điểm đến gốc A tại thời điểm t. Nếu tại thời điểm ban đầu chất điểm ở ngay tại gốc A thì s0 = 0 và s = s, đúng bằng quãng đường mà chất điểm đi đựơc trong khoảng thời gian chuyển động t. §2. VẬN TỐC Để đặc trưng cho chuyển động về phương, chiều và độ nhanh chậm, người ta đưa ra đại lượng gọi là vận tốc. Nói cách khác: vận tốc là một đại lượng đặc trưng cho trạng thái chuyển động của chất điểm. 1. Khái niệm về vận tốc chuyển động Giả sử ta xét chuyển động của chất điểm trên đường cong (C) (hình 1-2). Tại thời điểm t, chất điểm ở vị trí M, có hoành độ cong: s=AM + M’ Do chuyển động, tại thời điểm sau đó t’=t+t chất s’ điểm đã đi được một quãng đường s và ở vị trí M’ xác định s bởi: s’ = AM’ = s + s. Quãng đường đi được của chất điểm trong khoảng thời gian t = t’–t là: Hình 1-2 Để thành lập công thức vận tốc 4
Chương I: Động học chất điểm MM’ = s’ – s = s Tỉ số s/t biểu thị quãng đường trung bình mà chất điểm đi được trong một đơn vị thời gian từ M đến M’, và được gọi là vận tốc trung bình của chất điểm trong khoảng thời gian t (hoặc trên quãng đường từ M đến M’) ký hiệu là v , tức là: Δs v = (1-4) Δt Vận tốc trung bình chỉ đặc trưng cho độ nhanh chậm trung bình của chuyển động trên quãng đường MM’. Trên quãng đường này, nói chung độ nhanh chậm của chất điểm thay đổi từ điểm này đến điểm khác, và không bằng v . Vì thế để đặc trưng cho độ nhanhAchậm của chuyển động tại từng thời điểm, ta phải tính tỉ số s/t trong những khoảng thời gian t vô cùng nhỏ, tức là cho t  0. Theo định nghĩa, khi t  0, M’M, tỉ số s/t sẽ tiến dần tới một giới hạn gọi là vận tốc tức thời (gọi tắt là vận tốc) của chất điểm tại thời điểm t và ký hiệu là v : Δs v = lim Δt 0 Δt hay theo định nghĩa của đạo hàm, ta có thể viết: ds v = (1-5) dt Vậy: Vận tốc của chất điểm chuyển động bằng đạo hàm hoành độ cong của chất điểm đó theo thời gian. Số gia s cũng chính là quãng đường mà chất điểm đi được trong khoảng thời gian t = t-to. Do đó nói chung có thể phát biểu (1-5) như sau: Vận tốc của chất điểm chuyển động bằng đạo hàm quãng đường đi được của chất điểm đó theo thời gian. Biểu thức (1-5) biểu diễn vận tốc là một lượng đại số. Dấu của v xác định chiều cuả chuyển động: Nếu v>0, chất điểm chuyển động theo chiều dương của Quỹ đạo, nếu v<0, chất điểm chuyển động theo chiều ngược lại. Trị tuyệt đối của v đặc trưng cho độ nhanh chậm của chuyển động tại từng thời điểm. Tóm lại vận tốc xác định mức độ nhanh chậm và chiều của chuyển động. Cũng có thể nói vận tốc xác định trạng thái của chất điểm. mét Đơn vị đo của vận tốc trong hệ đơn vị SI là: (m/s). giây 2. Vectơ vận tốc Để đặc trưng đầy đủ cả về phương chiều và độ nhanh M vr chậm của chuyển động người ta đưa ra một vectơ gọi là vectơ r vận tốc. ds Hình.1-3 Để định nghĩa vectơ vận tốc 5
Chương I: Động học chất điểm r chiều của chuyển động, có độ lớn được xác định bởi công thức (1-5). Để có thể viết được biểu thức của vectơ vận tốc, người ta định nghĩa vectơ vi phân cung ds là vectơ nằm trên tiếp tuyến với quỹ đạo tại M, hướng theo chiều chuyển động và có độ lớn bằng trị số tuyệt đối của vi phân hoành độ cong ds đó. Do đó ta có thể viết lại (1-5) như sau: dsr vr = (1-6) dt z ds và trị số của nó là v = như đã có ở (1-5). M M’ dt Δrr 3.Vectơ vận tốc trong hệ toạ độ Descartes r r rr ' Giả sử tại thời điểm t, vị trí của chất điểm chuyển động được xác định bởi bán kính vectơ O y OM = rr (hình1-4). Ở thời điểm sau đó t’=t+t, vị trí của nó được xác định bởi bán kính vectơ: x Hình 1-4. r r OM' = r + Δr Xác định vectơ vận tốc trong hệ toạ độ Descartes và vectơ MM' được xác định bởi: r Khi Δt  0 , M'  M , Δrr  dr r , do đó MM’  MM ' , dr r = ds .r r r drr vr = (1-7) dt Tức là: Vectơ vận tốc bằng đạo hàm bán kính vectơ vị trí chuyển động của chất điểm theo thời gian. Vì trong hệ toạ dộ Descartes r = xi + yj + zk , (trong đó i , j,k là các vectơ đơn vị trên các trục tọa độ ox,oy,oz ) cho nên theo (1-7), ta có thể viết: r r dr d r r r dx r dy r dz r v = = ( xi + yj + zk ) = i + j + k. dt dt dt dt dt r r r r hay là: v = v x i + v y j + v z k r và bằng: dx dy dz v x = , vy = , vz = (1-8) dt dt dt v 6
Chương I: Động học chất điểm 2 2 2  dx   dy   dz  v = v 2 + v 2 + v 2 =   +   +   (1-9) x y z  dt   dt   dt  Ví dụ Vị trí của chất điểm chuyển động trong mặt phẳng Oxy có các phương trình như sau: x=5t, y=7t-4t2. Xác định quỹ đạo của chất điểm, vectơ vận tốc của chất điểm tại thời điểm t=1s. Coi thời điểm ban đầu t0= 0. Đơn vị của x, và y là mét (m). Lời giải Chọn hệ toạ độ như hình 1-5. Hệ quy chiếu gắn với gốc toạ độ O. Khử thời gian t trong các phương trình chuyển động, ta được phương trình quỹ đạo của chất điểm: 7 4 y= x - x 2 , 5 25 là một parapol có bề lõm hướng xuống. Tại thời điểm t=1s độ cao cực đại có các toạ độ: x=5m, y= 3m. ymax = 3,06m; xm = 4,375m. vx= 5m/s, vy = (7-8t) m/s =-1m/s, r r r r r r tg = = -1/5,09 = -0.196. Suy ra   -11,120 ( xem hình 1-5). y ymax =3,06m v α v vr Hình 1-5 O x xm x=5,09m §3. GIA TỐC Để đặc trưng cho sự biến thiên của vectơ vận tốc, người ta đưa ra một đại lượng gọi là vectơ gia tốc. Nói cách khác, gia tốc là đại lượng đặc trưng cho sự biến đổi trạng thái chuyển động của chất điểm. 1. Định nghĩa và biểu thức vectơ gia tốc Khi chất điểm chuyển động, vectơ vận tốc của nó vr thay đổi cả về phương chiều và độ lớn. Giả sử tại thời M vr ' điểm t chất điểm ở điểm M, có vận tốc vlà v , tại thời điểm • M’ sau đó t’ = t+t chất điểm ở vị trí M’ có vận tốc 7 Hình 1-6 Vận tốc tại những điểm khác nhau
Chương I: Động học chất điểm r r r lượng: Δvr = v' r rv . r Tỷ số xác định độ biến thiên trung bình của vectơ vận tốc trong một đơn vị thời gian và được gọi là vectơ gia tốc trung bình của chất điểm chuyển động trong khoảng thời gian t và r r r Δv a tb = (1-10) Δt Nhưng nói chung tại những thời điểm khác nhau trong khoảng thời gian t đã xét, độ biến thiên vectơ vận tốc v trong một đơn vị thời gian có khác nhau. Do đó, để đặc trưng cho độ biến r thiên của vectơ vận tốc tại từng thời điểm, ta phải xác định tỷ số trong khoảng thời gian vô r Δt thời (gọi tắt là gia tốc) của chất điểm tại thời điểm t và được ký hiệu là a . Như vậy, vr ar = lim (1-11) t  0 t Theo định nghĩa đạo hàm vectơ, giới hạn này chính là đạo hàm vectơ vận tốc theo thời gian: dvr ar = (1-12) dt Vậy: “Vectơ gia tốc của chất điểm chuyển động bằng đạo hàm vectơ vận tốc theo thời gian”. Nếu phân tích chuyển động của chất điểm thành ba thành phần chuyển động theo ba trục ox, oy, oz của hệ tọa độ Descartes, ta có: r d r r r r r r a = ( v x i + vy j + v z k ) = a x i + a y j + a z k dt trong đó: dv x d 2 x a x = = dt dt 2 dv y d 2y (1.13) a y = = dt dt 2 dt dt 2 r r Trong đó, các thành phần ax, ay, az được xác định theo (1-13). 8
Chương I: Động học chất điểm 2. Gia tốc tiếp tuyến và gia tốc pháp tuyến Trường hợp tổng quát, khi chất điểm chuyển động trên quỹ đạo cong, vectơ vận tốc thay đổi cả về phương chiều và độ lớn. Để đặc trưng riêng cho sự biến đổi về độ lớn phương và r r tốc pháp tuyến. Xét chuyển động của chất điểm trên quỹ đạo cong (hình 1-7). Tại thời điểm t, chất điểm ở r MB = M ' A' = r biến thiên vectơ vận tốc trong khoảng thời gian t là: Δvr = rv ' -r v = AB = AC + CB M r Theo định nghĩa (1-11) về gia tốc, ta có: v A Δθ r r Δv AC CB C a = lim = lim + lim (1-14) R Δθ Δt ¨0 Δt Δt ¨0 Δt Δt ¨0 Δt r O Theo (1-14), vectơ gia tốc a gồm hai thành phần. Sau M' đây ta sẽ lần lượt xét các thành phần này. a. Gia tốc tiếp tuyến. Ta ký hiệu thành phần thứ nhất của (1-14) là: B r AC a t = lim r t 0 t v' A' Hình(1-7). Vận tốc của chất điểm r tại các thời điểm t và t' r r r r r Độ lớn được tính như sau: AC AC MC - MA v'-v v at = lim = lim = lim = lim = lim Δt 0 Δt Δt 0 Δt Δt 0 t t  0 t t  0 t Ở đây chú ý v là độ biến thiên độ lớn của vectơ vận tốc. Theo định nghĩa đạo hàm, ta có thể viết: dv a t = (1-15) dt Vậy: Vectơ gia tốc tiếp tuyến đặc trưng cho sự biến đổi độ lớn của vectơ vận tốc, có: Phương trùng với tiếp tuyến của qũy đạo, Chiều trùng với chiều chuyển động khi v tăng và ngược chiều chuyển động khi v giảm. Độ lớn bằng đạo hàm trị số vận tốc theo thời gian. b. Gia tốc pháp tuyến 9
Chương I: Động học chất điểm r r CB t 0 t Khi t  0, v'  v , CB dần tới vuông góc với AC , tức vuông góc với tiếp tuyến của quĩ r Ta làm rõ điều này như sau. Ta đặt MOM’= CMB =  . Trong tam giác cân Δ MCB có: π CMB π Δ θ MCB = = 2 2 2 π 2 r r r r CB Δt  0 Δt r r có thể coi gần đúng: s =MM’R , trong đó R =OM là bán kính cong của đường tròn mật tiếp của quỹ đạo tại điểm M. Ta suy ra: Δs CB = v'.Δα = v'. R r Vậy ta có thể tìm độ lớn của a n như sau: CB 1 v' s 1 s a n = lim = lim = lim v' . lim (1-16) Δt  0 Δt R Δt  0 Δt R Δt  0 Δt  0 Δt s ds lim v' = v và lim = = v Δt  0 Δt  0 Δt dt Thay các kết qủa vừa tính được vào (1-16), cuối cùng ta sẽ được: v 2 a = (1-17) n R Công thức (1-17) chứng tỏ an càng lớn nếu chất điểm chuyển động càng nhanh (v càng lớn) r càng nhiều. Vì thế, gia tốc pháp tuyến đặc trưng cho sự thay đổi phương của vectơ vận tốc. 10
Chương I: Động học chất điểm r Trong chuyển động tròn đều, vectơ vận tốc có độ lớn không đổi (R = const, v = const) cho v 2 r nên at = 0, nhưng an = = const, vectơ v có phương thay đổi đều. R Tóm lại vectơ gia tốc pháp tuyến đặc trưng cho sự thay đổi phương của vectơ vận tốc, nó có: Phương: trùng với phương pháp tuyến của quỹ đạo tại M; Chiều: luôn hướng về phía lõm của quỹ đạo; v 2 Có độ lớn bằng: a n = R c. Kết luận r r r r r r a = a t + a n (1-18) r r Ta cũng có thể phân tích vectơ gia tốc theo các thành phần trên các trục toạ độ ox, oy, oz, do đó kết hợp với (1-18) ta có: r r r r r r x y z n t (1-19) a = a i + a j + a k = a + a M r a t Về trị số: a = a x2 + a y2 + a z2 = a t2 + a n2 r r 2 2 2 2 an a  d2 x   2   2  2  2  a =   +  d y  +  d z  =  dv  +  v   dt 2   dt 2    dt 2    dt   R   R r - Khi an = 0, vectơ vận tốc v không thay đổi phương, chất điểm Hình 1-8 chuyển động thẳng ( quỹ đạo chuyển động là đường thẳng ). Gia tốc tiếp tuyến và gia tốc pháp tuyến - Khi at = 0, vectơ vận tốc v r không đổi về trị số và chiều, nó chuyển động cong đều. r §4. MỘT SỐ DẠNG CHUYỂN ĐỘNG CƠ HỌC THƯỜNG GẶP Trong mục này ta sẽ áp dụng các kết qủa thu được ở các mục trên để khảo sát một số dạng chuyển động cơ học cụ thể thường gặp. 1. Chuyển động thẳng 11
Chương I: Động học chất điểm Chuyển động thẳng là dạng chuyển động có gia tốc hướng tâm bằng không: an= 0. Khi đó, quỹ đạo của chuyển động là thẳng, gia tốc toàn phần bằng gia tốc tiếp tuyến, có phương trùng với phương của quỹ đạo, có chiều trùng với chiều biến đổi của vectơ vận tốc, có trị số bằng: dv a = a t = dt Nếu a = const thì vận tốc chuyển động biến đổi đều, do đó gọi là chuyển động thẳng biến đổi đều. Sau những khoảng thời gian bằng nhau vận tốc của chuyển động thay đổi những lượng bằng nhau. Nếu chất điểm chuyển động từ thời điểm đầu to= 0 đến thời điểm t, vận tốc biến thiên từ vo đến v thì: dv v v vo v vo a = = = = (1-20) dt t t to t Từ đó suy ra: v = v o + at (1-21) ds và vì v = = v o + at dt cho nên có thể viết: ds = (v o + at ) dt (1-22) Giả sử tại thời điểm ban đầu t0=0, chất điểm ở tại gốc toạ độ s0 = 0, tại thời điểm t chất điểm ở vị trí s. Tích phân hai vế của (1-22): t t + at )dt + ds = + 0( v 0 0 at 2 ta được: s = v o t + (1-23) 2 Từ (1-21) và (1-23), khử thông số t ta sẽ được 2 as = v 2 v 02 (1-24) Trong chuyển động thẳng, nếu a=0, vận tốc chuyển động không thay đổi, do đó chuyển động này được gọi là chuyển động thẳng đều. Trong chuyển động thẳng đều: v = const, s = vt 2. Chuyển động tròn Trong chuyển động, nếu bán kính cong của quỹ đạo không thay đổi (R = const), chuyển động sẽ được gọi là chuyển động tròn. Trong chuyển động tròn, do có sự thay đổi góc quay của bán kính vectơ OM , ngoài các đại lượng v, a, at, an, người ta còn đưa ra các đại lượng vận tốc góc và gia tốc góc. a.Vận tốc góc 12
Chương I: Động học chất điểm Giả sử chất điểm M chuyển động trên quỹ đạo tròn tâm O, bán kính R. Trong khoảng thời gian t = t’ – t chất điểm đi được quãng đường s bằng cung MM’ ứng với góc quay  = MOM’ của bán kính R = MO (Hình 1-9). Đại lượng  /t biểu thị góc quay trung bình trong một đơn vị thời gian, ký hiệu là và được gọi là vận tốc góc trung bình trong khoảng thời gian t: Δθ ω = (1-25) Δt không đặc trung cho độ nhanh chậm của chuyển động của bán kính R = OM tại mỗi  thời điểm. Nếu cho t  0, tỉ số sẽ tiến tới giới hạn, ký hiệu là , biểu thị vận tốc góc của t chất điểm tại thời điểm t: Δθ dθ ω = lim = (1-26) Δt  0 Δt dt Vậy: “Vận tốc góc bằng đạo hàm góc quay theo thời gian” Vận tốc góc có đơn vị là radian trên giây (rad/s). Với chuyển động tròn đều (R= const, = const, v = const) người ta còn đưa ra định nghĩa chu kỳ và tần số. Chu kỳ là thời gian cần thiết để chất điểm đi được một vòng tròn. Do chuyển động tròn đều, góc quay trong khoảng thời gian M t là: R  = .t. O Δθ s Trong một chu kỳ t =T,  =2. Δθ 2 π Và ta suy ra: T = = . M' ω ω Hình 1-9 2 π Vậy: T = Lập công thức vận tốc góc ω Tần số (ký hiệu là f) là số vòng (số chu kỳ) quay được của chất điểm trong một đơn vị thời gian. Trong khoảng thời gian một giây chất điểm đi được cung tròn , mỗi vòng tròn có độ dài 2, do đó theo định nghĩa tần số, ta có: ω 1 f = = 2 π T Đơn vị của chu kỳ là giây (s), của tần số là 1/s hoặc còn gọi là Hertz (Hz). b. Gia tốc góc Giả sử trong khoảng thời gian t = t’ – t, vận tốc góc của chất điểm chuyển động tròn biến thiên một lượng  = ’ - . Theo định nghĩa, lượng  /t gọi là gia tốc góc trung bình trong khoảng thời gian t, nó biểu thị độ biến thiên trung bình của vận tốc góc trong một đơn vị thời gian, ký hiệu β : 13
Chương I: Động học chất điểm Δω β = Δt Nếu cho t  0,  tiến tới giới hạn gọi là gia tốc góc của chất điểm tại thời điểm t, ký hiệu là . Do đó: Δω β = lim Δt 0 Δt Theo định nghĩa về đạo hàm và theo (1-26), ta có: dω d 2 θ β = = (1-27) dt dt 2 Vậy: “ Gia tốc góc bằng đạo hàm vận tốc góc theo thời gian và bằng đạo hàm bậc hai của góc quay theo thời gian”. Gia tốc góc có đơn vị bằng Radian trên giây bình phương (rad/s2). Khi  > 0, tăng, chuyển động tròn nhanh dần, Khi  < 0, giảm, chuyển động tròn chậm dần. Khi  = 0, không đổi, chuyển động tròn đều. Khi  = const, chuyển động tròn biến đổi đều (nhanh dần đều hoặc chậm dần đều). Tương tự như đã chứng minh cho trường hợp chuyển động thẳng biến đổi đều, ta cũng có thể chứng minh được: ω = ω 0 + β t (1-28) 1 θ = βt 2 + ω 0 t (1-29) 2 ω 2 ω 02 = 2βθ (1-30) Với chú ý là: tại thời điểm ban đầu to = 0, o = 0, vận tốc góc có giá trị o. c. Vectơ vận tốc góc và vectơ gia tốc góc Trong nhiều bài toán, ta cần biểu diễn và  là đại lượng vectơ. Người ta định nghĩa vectơ vận tốc góc ω là vectơ có độ lớn bằng đã định nghĩa ở (1-26), nằm trên trục của quĩ đạo tròn, có chiều tuân theo qui tắc vặn nút chai: “Nếu quay cái vặn nút chai theo chiều chuyển động của chất điểm thì chiều tiến của cái vặn nút chai chỉ chiều của vectơ ω ” (Xem hình 1- 10). r Vectơ gia tốc  là một vectơ có trị số xác định theo (1-27), nằm trên trục của quĩ đạo tròn, cùng chiều với r nếu r r r tăng và ngược chiều với nếu giảm (xem hình 1-11). ωr Theo định nghĩa đó ta có thể viết: 14 vr M Hình 1-10. Minh hoạ qui tắc vặn nút chai.
Chương I: Động học chất điểm r dωr β = (1-31) dt d. Các hệ quả r r (xem hình 1-9): MM’ = s = R  , do đó: Δs Δθ = R. Δt Δt Khi t  0, theo (1-5) và (1-26) ta được: r r ω2 ω1 r r Δω r Δωr v = ωR (1-32) ω1 ω2 r Nếu đặt OM = R r (hình 1-10) ta thấy β r ba vectơ ω, R,r v rtheo r thứ tự đó tạo thành v vr r r một tam diện thuận ba mặt vuông. Ngoài ra R R theo công thức (1-32) ta có thể viết: r r r r β v = ω  R (1-33) (a) (b) * Liên hệ giữa an và v 2 Hình.1-11 Theo (1-17) và (1-32) an = , R Liên hệ giữa các vectơ Rr , rv ,r ω r, β (ωR )2 a-quay nhanh dần, b-quay chậm dần 2 v= R, ta suy ra: a n = = ω R R an = ω2 R (1-34) * Liên hệ giữa at và  dv Thay v= .R vào a t = ta được: dt dω a t = R = β.R (1-35) dt Theo định nghĩa của các vectơ β, R, a t , ta thấy ba vectơ β, R, a t theo thứ tự đó luôn tạo thành tam diện thuận ba mặt vuông; Kết hợp với (1-35) ta có thể viết: r r r a t = β  R (1-36) 3. Chuyển động trong trường lực 15
Chương I: Động học chất điểm Nhiều khi ta phải xét chuyển động của một vật trong trường lực. Chẳng hạn một electron bay vào điện trường E (hoặc từ trường B ) với vận tốc ban đầu vo. Sau đây ta xét chuyển động của một vật trong trọng trường. Một viên đạn được bắn lên từ mặt đất với vận tốc ban đầu vo theo phương hợp với mặt phẳng nằm ngang một góc  . 1. Viết phương trình chuyển động của viên đạn. 2. Tìm dạng quĩ đạo của viên đạn. 3. Tính thời gian kể từ lúc bắn đến lúc viên đạn chạm đất. 4. Xác định tầm bay xa của viên đạn. 5. Tính độ cao lớn nhất mà viên đạn đạt được. 6. Xác định bán kính cong của viên đạn tại điểm cao nhất. y Bài giải p y Khi viên đạn đã bay ra khỏi nòng súng nó tiếp tục chuyển động theo quán tính, mặt r khác nó chịu sức hút của trọng trường gây v0 cho nó gia tốc không đổi g = 9,81m/s2 theo voy phương thẳng đứng hướng xuống dưới đất. h Do đó vật sẽ chuyển động theo quĩ đạo cong nằm trong một mặt phẳng.  Để khảo sát chuyển động của viên đạn, ta gắn điểm xuất phát của viên đạn với gốc O của hệ tọa độ ox, oy; trục ox theo O v0x xm xr x phương ngang, trục oy theo phương thẳng Hình 1-12. Quỹ đạo của viên đạn đứng (hình 1-12). Quỹ đạo của viên đạn sẽ nằm trong mặt phẳng Oxy. a. Phương trình chuyển động r vox = vocos , voy = vosin Coi chuyển động gồm hai thành phần: thành phần theo phương ox, có vận tốc ban đầu vox,có gia tốc bằng không ax= 0; thành phần oy có vận tốc ban đầu voy, gia tốc bằng ay=g, gia tốc này ngược chiều với trục oy. Vậy phương trình chuyển động của viên đạn là: x = (vocos )t (1) gt 2 y = (v o sin α )t (2) 2 b. Phương trình quỹ đạo Khử t từ hai phương trình (1) và (2) ta được: 16
Chương I: Động học chất điểm gx 2 y = + tgα.x (3) 2v 0 cos 2 α Vậy quỹ đạo của viên đạn là một parabol, bề lõm hướng xuống dưới (Hình 1-12). c. Thời gian rơi Khi viên đạn rơi chạm đất, y = 0, từ (2) ta được:  gt  v o sin α t = 0  2  Phương trình này có 2 nghiệm: Nghiệm t1=0 ứng với thời điểm xuất phát, t2 ứng với lúc chạm đất. Vậy thời gian cần thiết để viên đạn bay trong không khí là t =t2–t1=t2. 2v o sin α t 2 = Δt = (4) g d. Độ cao cực đại Khi đạt đến điểm cao nhất p, vận tốc của viên đạn theo phương oy bằng không: v y = v0 y gt p = v0 sin α gt p = 0 v o sin α 1 t p = = t 2 . g 2 2 t p2 v sin α g  vo sin α  ymax = (v o sin α)t p g = vo sin α o   2 g 2  g  v o2 sin 2 α ymax = (5) 2 g e. Bán kính cong của quĩ đạo tại điểm cao nhất Ở điểm cao nhất, a = a n = g , v y = 0, v = v x . v 2x a n = g = R 2 v 2x Từ đó suy ra: R = = (vo cosα ) = vo2 cos2 α (6) g g g f. Tầm bay xa của viên đạn Khi viên đạn chạm đất, nó cách gốc O một khoảng OR = xr. Khi đó y=0. 2v 02 cos α. sin α v 02 sin 2α Từ (3) ta được: x r = = (7) g g 17
Chương I: Động học chất điểm Với giá trị xác định của vận tốc vo, xr lớn nhất khi sin2 =1, tức khi  = 45o. 18
Chương II: Động lực học chất điểm CHƯƠNG II ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM Động lực học nghiên cứu mối quan hệ giữa sự biến đổi trạng thái chuyển động của các vật với tương tác giữa các vật đó.Cơ sở của động lực học gồm ba định luật Newton và nguyên lý tương đối Galiléo. §1. CÁC ĐỊNH LUẬT NEWTON Các định luật Newton nêu lên mối quan hệ giữa chuyển động của một vật với tác dụng từ bên ngoài và quan hệ giữa các tác dụng lẫn nhau giữa các vật. 1. Định luật Newton thứ nhất Chất điểm cô lập: Là chất điểm không tác dụng lên chất điểm khác và cũng không chịu tác dụng nào từ chất điểm khác. Định luật Newton thứ nhất phát biểu như sau: Một chất điểm cô lập nếu đang đứng yên, sẽ tiếp tục đứng yên, nếu đang chuyển động, chuyển động của nó là thẳng và đều. Trong cả hai trường hợp, chất điểm đứng yên ( r 0v = ) và chuyển động thẳng đều ( r constv = ) đều có vận tốc không đổi. Khi vận tốc của chất điểm không đổi, ta nói trạng thái chuyển động của nó được bảo toàn. Như vậy theo định luật Newton I: Một chất điểm cô lập luôn bảo toàn trạng thái chuyển động của nó. Tính chất bảo toàn trạng thái chuyển động được gọi là quán tính. Vì vậy định luật thứ nhất của Newton còn được gọi là định luật quán tính. Có thể vận dụng định luật quán tính để giải thích nhiều hiện tượng thực tế. Ví dụ, đoàn tàu đang đứng yên bỗng chuyển động đột ngột. Khi đó, hành khách đang đứng yên hoặ̣c ngồi trên tàu sẽ bị ngã người về phía sau do quán tính. Tương tự, khi đoàn tàu đang chuyển động thẳng đều bị dừng đột ngột, hành khách sẽ bị chúi người về phía trước. 2. Định luật Newton thứ hai Định luật thứ hai của Newton xét chất điểm ở trạng thái không cô lập, nghĩa là chịu tác dụng của những vật khác. Tác dụng từ vật này lên vật khác được đặc trưng bởi một đại lượng là r lực, thường ký hiệu bằng vectơ F . r r r Khi một vật chịu tác dụng đồng thời của nhiều lực n21 F, ,F,F thì ta có thể thay tất cả r r r r các lực đó bằng một lực tổng hợp: n21 F FFF +++= 19
Chương II: Động lực học chất điểm Do đó khi nói đến lực tác dụng lên một vật, ta hiểu trong trường hợp tổng quát, đó là lực tổng hợp của các lực. Trường hợp riêng, chỉ có một lực. Lực tác dụng lên một vật làm thay đổi trạng thái chuyển động của vật. Vì trạng thái của một vật được xác định bởi vận tốc và vị trí của nó, do đó khi chịu tác dụng của một lực, vận tốc của vật bị biến đổi, tức là vật thu được gia tốc. Lực tác dụng càng lớn, gia tốc mà vật thu được sẽ càng lớn. Thí nghiệm chứng tỏ rằng gia tốc của một vật còn phụ thuộc vào quán tính của vật. Quán tính của một vật được đặc trưng bởi khối lượng của vật, ký hiệu là m. Ba đại lượng là lực, khối lượng và gia tốc liên hệ với nhau theo một định luật thực nghiệm do Newton nêu ra, gọi là định luật Newton thứ II và được phát biểu như sau: r r r với khối lượng m của chất điểm ấy, từ đó có thể viết: Fr ar = k (2-1) m Trong đó, k là một hệ số tỷ lệ phụ thuộc vào cách chọn đơn vị các đại lượng trong công thức (2-1). Trong hệ đơn vị quốc tế SI, người ta chọn k = 1, do đó: F m Hoặc có thể viết: r r F = ma (2-2) Rõ ràng cùng một lực tác dụng lên vật nếu khối lượng m của vật càng lớn thì gia tốc của vật càng nhỏ, nghĩa là trạng thái chuyển động của vật càng ít thay đổi. Như vậy khối lượng m của vật đặc trưng cho quán tính của vật. Thực nghiệm chứng tỏ định luật Newton 2 chỉ nghiệm đúng đối với hệ qui chiếu quán tinh (sẽ được nêu rõ dưới đây). Biểu thức (2-2) bao gồm cả định luật Newton I và II, được gọi là phương trình cơ bản của động lực học chất điểm. r là tổng hợp của nhiều lực tác dụng lên chất điểm: n i =1 có thể phân tích thành các thành phần theo các trục ox, oy, oz: r r r r r lực F có các thành phần: dv x dv y dv z Fx = m = ma x , Fy = m = ma y , Fz = m = ma z . dt dt dt 20
Chương II: Động lực học chất điểm r Nếu lực F = 0, thì ar = 0 , do đó v =r const, điều này phù hợp với định luật Newton thứ nhất. n r r Nếu vật chịu nhiều tác dụng nhưng lực tổng hợp bằng không Fi = 0, thì a = 0, vật i =1 không cô lập sẽ đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều. r n r Nếu F  0 nhưng hình chiếu Fx = 0 hoặc Fi =0 thì ax= 0. Trường hợp này chuyển động i =1 của vật theo phương x cũng là thẳng đều. Một chất điểm khối lượng m ở gần mặt quả đất sẽ chịu tác dụng của sức hút của quả đất. Lực này được gọi là trọng lưc (sẽ nói rõ hơn trong phần định luật hấp dẫn), ký hiệu là P , gây cho r r r Khi vận tốc chuyển động của vật rất nhỏ so với vận tốc của ánh sáng trong chân không, có thể coi khối lượng của nó không đổi. 3. Hệ qui chiếu quán tính Định nghĩa: Hệ qui chiếu trong đó một vật cô lập nếu đang đứng yên sẽ đứng yên mãi mãi còn nếu đang chuyển động sẽ chuyển động thẳng đều được gọi là hệ qui chiếu quán tính. Nói cách khác, hệ qui chiếu trong đó định luật quán tính được nghiệm đúng là hệ qui chiếu quán tính. Thực nghiệm cũng chứng tỏ định luật Newton II chỉ nghiệm đúng đối với hệ qui chiếu quán tính. 4. Định luật Newton thứ ba Trong tự nhiên không bao giờ có tác động một phía. Newton đã chứng minh rằng khi chất điểm A tác dụng lên chất điểm B thì ngược lại chất điểm B cũng tác dụng lên chất điểm A. Newton đã đưa ra định luật Newton III phát biểu như sau: r r r r cùng cường độ và đặt lên hai chất điểm A và B khác nhau (hình 2-1): r r F =- F ' r r r r F r F ’ Người ta gọi F ' là lực phản tác dụng, thường gọi tắt r r A B là phản lực. Hai vectơ lực F và F ' có điểm đặt khác nhau nên chúng kông phải là lực trực đối, tức không triệt tiêu Hình 2-1 nhau. Hai vật A và B tác dụng lẫn nhau như vậy được gọi là Lực hấp dẫn giữa hai vật tương tác với nhau. Nếu một hệ gồm hai chất điểm A và B tương tác nhau thì các lực tương tác giữa A và B r bằng không: 21
Chương II: Động lực học chất điểm Trường hợp tổng quát, nếu hệ có n chất điểm, trong hệ chỉ có các nội lực tương tác giữa các chất điểm của hệ (không tương tác với các chất điểm khác ở ngoài hệ) thì hệ được gọi là hệ cô lập (hay còn gọi là hệ kín). Khi đó nếu xét từng đôi chất điểm của hệ thì tổng hai lực tương tác giữa chúng bằng không. Do đó nếu xét cả hệ thì: Tổng hợp các nội lực của một hệ cô lập luôn bằng không. §2. CÁC LỰC LIÊN KẾT Từ định luật Newton thứ 3 ta suy ra rằng: tương tác là hiện tượng phổ biến của tự nhiên. Do đó giữa vật chuyển động và vật liên kết với nó luôn có các lực tương tác gọi là các lực liên kết. Dưới đây ta sẽ xét một số loại lực liên kết thường gặp. 1. Lực ma sát a. Ma sát trượt Thực nghiệm chứng tỏ khi một vật rắn m trượt trên giá đỡ S, nó tác dụng một lực nén lên r r r r r r r - Thành phần N gọi là phản lực pháp tuyến, nó r r hướng vuông góc với giá đỡ S tại điểm tiếp xúc và luôn R N trực đối với áp lực Nr ' (lực nén vuông góc với mặt tiếp r r xúc) của vật m tác dụng lên mặt giá đỡ S sao cho điều f ms v kiện sau đậy được thoả mãn: r r r N ' =- N . N ' r - Thành phần f ms gọi là lực ma sát trượt, nó có Hình 2-2 phương trùng với tiếp tuyến với mặt giá đỡ S tại điểm Để xác định lực ma sát trượt tiếp xúc, ngược chiều vận tốc vr và cản trở chuyển động của vật. Nếu vận tốc của vật không quá lớn thì lực ma sát trượt có độ lớn tỷ lệ với phản lực pháp tuyến: fms = kN Trong đó, k là hệ số tỷ lệ, gọi là hệ số ma sát trượt, luôn có giá trị nhỏ hơn đơn vị ( k<1), nó phụ thuộc vào bản chất và tính chất của các mặt tiếp xúc giữa các vật liên kết. Bảng sau đây cho ví dụ về hệ số ma sát của một số mặt tiếp xúc: Tên vật liệu k Tên vật liệu k Gỗ rắn trên gỗ rắn 0,25 Thép trên thép 0,17 Lốp cao su trên đất cứng 0,4÷0,6 Thép trên đất cứng 0,2÷0,4 22
Chương II: Động lực học chất điểm b. Ma sát lăn Đó là lực ma sát xuất hiện ở mặt tiếp xúc giữa một vật lăn trên mặt của một vật khác. Độ lớn của lực ma sát lăn cũng tỷ lệ với độ lớn của phản lực pháp tuyến N và được tính theo công thức: N fms = r trong đó r là bán kính của vật lăn, là hệ số ma sát lăn. Thực nghiệm chứng tỏ lực ma sát lăn nhỏ hơn lực ma sát trượt. Vì vậy trong kỹ thuật, người ta thường sử dụng các ổ bi để chuyển ma sát trượt thành ma sát lăn của các viên bi hay thanh trụ trong các ổ bi. c. Ma sát nhớt Đó là lực ma sát xuất hiện ở mặt hai lớp chất lưu (chất lỏng hay chất khí) chuyển động đối với nhau. Nếu một vật chuyển động trong chất lưu với vận tốc không lớn lắm, thì lực ma sát nhớt (giữa lớp chất lưu bám dính vào mặt ngoài của vật với lớp chất lưu nằm sát nó) tỷ lệ và ngược chiều với vận tốc: r r f ms = rv ở đây r là hệ số ma sát nhớt của chất lưu. Trị số của r phụ thuộc vào bản chất và nhiệt độ của chất lưu, nó nhỏ hơn nhiều so với hệ số ma sát trượt và ma sát lăn. Vì vậy người ta thường dùng dầu nhớt bôi trơn mặt tiếp xúc giữa các vật chuyển động để giảm lực ma sát. Nếu vật có dạng hình cầu đường kính d thì lực ma sát nhớt tính theo công thức Stokes: fms= 3 dV trong đó, được gọi là hệ số nhớt của chất lưu. 2. Lực căng Giả sử có một vật nào đó bị buộc vào một sợi dây không dãn, dưới tác dụng của một ngoại lực F vật có một trạng thái động lực học nào đó (đứng yên hay chuyển động với gia tốc xác r r Các lực này là các lực tương tác giữa hai nhánh ở hai phía của sợi dây và được gọi là lực căng của sợi dây. Theo định luật Newton III ta có: r r T = - T ' Độ lớn của các lực căng phụ thuộc vào trạng thái động lực học của sợi dây. Muốn tính lực căng cuả sợi dây, ta tưởng tượng cắt sợi dây tại một điểm M bất kỳ thành hai phần. Đặt vào mỗi đầu (bị cắt) của sợi dây các lực căng T và T ' sao cho trạng thái động lực học của mỗi nhánh dây (và của cả hệ) vẫn giữ nguyên như không cắt dây. Sau đó áp dụng phương trình cơ bản của động lực học cho mỗi phần của hệ vật chuyển động (mỗi phần gắn với một bên dây). 3. Lực tác dụng trong chuyển động cong r r r r r r 23
Chương II: Động lực học chất điểm r r Nhân 2 vế của phương trình này với khối lượng của a t Ft chất điểm, ta được: r r r ma = ma t + ma n r r Theo định luật Newton II: a n a r r r r r r r F = ma, Ft = ma t , Fn = ma n r F ta được: Fn r r r F = Ft + Fn (2-3) Hình 2-3 r r Lực hướng tâm và lực ly tâm Thành phần Ft = ma t được gọi là lực tiếp tuyến, lực tiếp tuyến gây ra gia tốc tiếp tuyến, tức làm thay đổi độ r tâm, lực hướng tâm gây ra gia tốc hướng tâm, làm thay đổi phương của vectơ vận tốc. Như vậy điều kiện cần thiết để cho chất điểm chuyển động cong là phải tác dụng lên nó một lực hướng tâm, có độ lớn: v 2 F n = ma n = m (2-4) R Bất kỳ vật nào chuyển động cong cũng luôn chịu tác dụng của lực hướng tâm và có liên kết với các vật khác, do đó theo định luật Newton III, vật chuyển động cong sẽ tác dụng một phản lực lên vật liên kết với nó. Phản lực này được gọi là lực ly tâm, cùng phương ngược chiều và cùng cường độ với lực hướng tâm: r r Flt = Fht 4.Ví dụ a. Khảo sát chuyển động và lực liên kết r r cho các vật rắn chuyển động tịnh tiến (như sẽ chứng minh trong chương sau). Ta hãy xác định gia tốc chuyển động của hệ hai vật A và B và sức căng của sợi dây kéo hai vật đó (hình 2-4). Hai vật lần lượt có khối lượng mA và mB. Vật A trượt không ma sát trên mặt phẳng nghiêng một góc α so với phương nằm ngang. Bỏ qua khối lượng của ròng rọc và của sợi dây. Tác dụng lên vật A có: r * Sức căng T , r r T ' N r r * Trọng lực P , T r * Phản lực pháp tuyến N của mặt phẳng nghiêng. r r Trọng lực P tác dụng lên vật A được phân tích r P1 thành hai thành phần: T1 α B r r r r P2  α P = P1 + P2 r r r Trong đó P2 vuông góc với mặt phẳng nghiêng P r PB và triệt tiêu với N : Hình 2-4 r r Chuyển động của hệ vật trên P2 + N = 0 mặt phẳng nghiêng 24
Chương II: Động lực học chất điểm r r r chiều nhau. Giả sử P1>T, vật A bị kéo xuống dốc, vật B bị kéo lên. Chọn chiều chuyển động là chiều dương, phương trình chuyển động của A là: P1-T =mAgsin α - T= mAa (*) r r Lấy chiều chuyển động của hệ làm chuẩn, ta có phương trình chuyển động của B là: T-PB = mBa ( ) Từ phương trình này ta được: T = mBa+mBg =mB(a+g). Thay T từ phương trình này vào (*) ta được: ( mA sinα mB ) a= g. mA + mB r mA sinα mB T = mB (a+g) =mB( g+g) mA + mB Rút gọn kết quả trên, ta được: m A m B T= (1 + sin α) g m A + m B ( m B m A sin α) r Nếu P1< T thì a= g hướng theo P B m A + m B m A m B Và sức căng T: T= (1 + sin α) g m A + m B r r b. Lực trong chuyển động cong N N Một ôtô chuyển động trên mặt một chiếc cầu r Fht cong bán kính R. Tại đỉnh cầu nó có vận tốc v. Xác r định áp lực của ôtô lên mặt cầu, bỏ qua masát. Fht Tại đỉnh cầu, ôtô chịu tác dụng của lực hướng r r tâm bằng tổng hợp trọng lực pr và phản lực pháp p p r tuyến N của mặt cầu tác dụng lên ôtô: (a) (b) r r r Hình 2-5 Fht = P + N (b1) Áp lực của ôtô chuyển động trên cầu cong 25
Chương II: Động lực học chất điểm r r r Chiếu biểu thức (b1) lên phương pháp tuyến và lấy chiều hướng vào tâm cong của mặt chiếc cầu làm chiều dương, ta sẽ tìm được áp lực N’. Có hai trường hợp khác nhau. * Mặt cầu cong lên (hình 2-5a): mv 2 Fht=P-N, suy ra N’= N = P-Fht= P- P. R §3. CÁC ĐỊNH LÝ VỀ ĐỘNG LƯỢNG Từ định luật Newton II ta có thể suy ra một số phát biểu khác, đó là các định lý về động lượng. 1. Định lý 1 r Giả sử chất điểm có khối lượng m chịu tác dụng của lực F , theo định luậtNewton II, chất điểm đó sẽ chuyển động với gia tốc r a sao cho: r r ma = F dvr r Hay m = F dt Giả thiết khối lượng m không đổi, ta có thể viết: r dt (2-5) r r r như sau: r dK r = F dt (2-6) Người ta phát biểu (2-6) thành định lý 1 như sau: Đạo hàm động lượng của một chất điểm theo thời gian bằng tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên chất điểm đó. 2. Định lý 2 Từ (2-6) ta suy ra: r r dK = F .dt (2-7) 26
Chương II: Động lực học chất điểm r r r có thể tính được như sau: r r r r K 2 r t 2 r ΔK = K 2 K 1 = dK = F .dt (2-8) r+ + K1 t1 t 2 r r là xung lượng của lực F trong khoảng thời gian từ t1 đến t2. Biểu Người ta gọi  F .dt t1 thức (2-8) được phát biểu thành định lý 2 như sau: Độ biến thiên động lượng của một chất điểm trong một khoảng thời gian nào đó bằng xung lượng của lực tác dụng lên chất điểm trong khoảng thời gian đó. r r r ΔK = FΔt (2-9) hay: r ΔK r = F Δt (2-10) Tức là: Độ biến thiên động lượng của chất điểm trong một đơn vị thời gian bằng lực tác dụng lên chất điểm đó: Chú ý: Các định lý 1 và 2 về động lượng là những phát biểu tương đương của định luật Newtơn II. Tuy nhiên khi ra khỏi phạm vi của cơ học Newton, các công thức (2-6) và (2-8) vẫn đúng. Vì vậy có thể nói rằng về một mặt nào đó, các định lý về động lượng tổng quát hơn định luật Newton II. 3. Ý nghĩa của động lượng và xung lượng a.Ý nghĩa của động lượng Đến đây ta có hai đại lượng đặc trưng cho trạng thái chuyển động là vận tốc và động lượng. Vận tốc đặc trưng cho chuyển động về mặt động học. Còn động lượng đặc trưng cho chuyển động về mặt động lực học, vì động lượng không chỉ liên quan đến vận tốc mà còn liên quan đến khối lượng của chất điểm. Hơn nữa động lượng còn đặc trưng cho khả năng truyền chuyển động của chất điểm. r đập thẳng vào một quả cầu khối lượng m2 đang đứng yên. Sau va chạm, quả cầu m2 sẽ chuyển r r r r r r r r Vậy khả năng truyền chuyển động phụ thuộc vào động lượng của vật 27
Chương II: Động lực học chất điểm b. Ý nghĩa của xung lượng Xung lượng của một lực tác dụng trong khoảng thời gian t đặc trưng cho tác dụng của lực trong khoảng thời gian đó. Thực vậy, các công thức (2-8) và (2-9) chứng tỏ tác dụng của lực không những phụ thuộc vào cường độ của lực mà còn phụ thuộc vào khoảng thời gian tác dụng. Cùng một lực tác dụng, độ biến thiên động lượng tỉ lệ thuận với khoảng thời gian tác dụng. §4. ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN ĐỘNG LƯỢNG 1. Định luật bảo toàn động lượng Đối với một hệ chất điểm chuyển động, áp dụng định luật Newton II cho các chất điểm, ta r r r r r r cả hệ: n n r r r m ia i = F i = F i =1 i =1 r d( m i vi ) r Từ (2-5) đối với chất điểm thứ i ta có thể viết: = Fi và với cả hệ dt ta có: d ( m1vr 1 + m 2 rv 2 + + m n rv n ) = Fr dt r r d r r r ( m1v1 + m 2 v2 + + m n vn ) = 0 dt Từ đó ta suy ra: r r r m1v1 + m 2 v2 + + m n vn = const (2-11) Biểu thức (2-11) được phát biểu thành định luật bảo toàn động lượng: Động lượng tổng hợp của một hệ cô lập luôn luôn được bảo toàn. 2. Bảo toàn động lượng theo một phương r x nào đó luôn luôn bằng không thì nếu chiếu phương trình vectơ: d r r r r ( m 1v1 + m 2 v 2 + + m n v n ) = F dt lên phương x, ta được: m1v1x+ m2v2x + + mnvnx = const 28
Chương II: Động lực học chất điểm Khi đó hình chiếu của vectơ động lượng tổng hợp của hệ lên phương Ox luôn luôn được bảo toàn. Nếu tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên hệ chất điểm triệt tiêu thì vectơ động lượng tổng hợp của hệ cũng được bảo toàn. 3.Ứng dụng định luật bảo toàn động lượng a.Giải thích hiện tượng súng giật lùi khi bắn Giả sử có một khẩu súng khối lượng M đặt trên giá nằm ngang. Trong nòng có một viên đạn khối lượng m. Nếu bỏ qua lực ma sát thì tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên hệ (gồm súng và đạn) theo phương ngang bằng không. Do đó tổng động lượng của hệ theo phương ngang được bảo toàn. Trước khi bắn, động lượng của hệ bằng không. Khi bắn, đạn bay về phía trước với vận tốc r khi bắn sẽ là sẽ là: r r r mvr Do đó V = , M dấu trừ chứng tỏ Vr ngược chiều với rv . Nếu khối lượng M của súng càng lớn thì vận tốc giật lùi của nó Hình.2-6 Súng giật lùi khi bắn càng nhỏ. b. Chuyển động phản lực Ta có thể vận dụng định luật Newton III và định luật bảo toàn động lượng để giải thích chuyển động phản lực của tên lửa. Giả sử có một vật chứa một hỗn hợp khí nóng, ban đầu đứng yên. Nếu hỗn hợp khí phụt ra phía sau thì theo định luật bảo toàn động lượng, vật sẽ tiến về phía trước. Đó là nguyên tắc chuyển động của tên lửa. Ta gọi khối lượng tổng cộng ban đầu của hệ tên lửa là Mo, đứng yên đối với hệ qui chiếu đã chọn. Trong quá trình chuyển động, tên lửa luôn phụt khí nóng ra phía sau, do đó khối lượng của nó giảm dần, vận tốc tăng dần. Ta gọi khối lượng của tên lửa tại thời điểm t là M, vận tốc của nó r r sau một khối lượng khí là dM1. r r r r r r r r r t’=t+dt ) là: r r r r r 29
Chương II: Động lực học chất điểm Bỏ qua lực cản tác dụng lên phương chuyển động của tên lửa, theo định luật bảo toàn động lượng: r r ta suy ra: dM ( ru + rv ) + ( M + dM )( rv + dv r ) = Mv r r r r Chọn chiều chuyển động làm chiều dương, chiếu các vectơ lên phương chuyển động, ta được: r r Ta suy ra: dM dv = u M Tích phân hai vế của phương trình trên từ lúc đầu có vận tốc bằng không, khối lượng Mo đến lúc có vận tốc v, khối lượng M, ta được: M O v = u ln (2-12) M Công thức (2-12) được gọi là công thức Xiôncôpxki. Theo công thức này, muốn cho vận tốc của tên lửa lớn thì vận tốc phụt khói u phải lớn và tỷ số Mo/M cũng phải lớn. §5. ĐỊNH LUẬT NEWTON VỀ LỰC HẤP DẪN VŨ TRỤ Nhiều hiện tượng trong tự nhiên chứng tỏ rằng các vật có khối lượng luôn luôn tác dụng lên nhau những lực hút. Ví dụ: quả đất quay xung quanh mặt trời là do lực hút của mặt trời, mặt trăng quay xung quanh quả đất là do sức hút của quả đất Các lực hút đó gọi là lực hấp dẫn vũ trụ. Giữa các vật xung quanh ta cũng có lực hấp dẫn vũ trụ nhưng quá nhỏ, ta không phát hiện được bằng cách quan sát trực quan thông thường. Newton là người đầu tiên nêu lên định luật cơ bản về lực hấp dẫn vũ trụ. 1. Định luật hấp dẫn vũ trụ Định luật này được phát biểu như sau: Hai chất điểm m và m’ đặt cách nhau một khoảng r sẽ hút nhau bằng những lực có phương trùng với đường thẳng nối hai chất điểm đó, có cường độ tỉ lệ thuận với hai khối lượng của chúng và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách r giữa chúng. Phát biểu đó được biểu diễn bằng công thức: mm ' F = F ' = G . (2-13) r 2 Trong đó G là một hệ số tỉ lệ, phụ thuộc vào cách chọn đơn vị của các đại lượng trong công thức (2-13), được gọi là hằng số hấp dẫn vũ trụ. 30
Chương II: Động lực học chất điểm Trong hệ SI, thực nghiệm cho giá trị của G là: 11 m 2 1 G = 6,67.10 N .10 9 Nm 2 / kg 2 kg 2 15 Ví dụ: Cho m = m’ = 1kg, r = 0,1 m, F = F’ =6,67.10-9N. Lực này quá nhỏ, không thể phát hiện được bằng cách quan sát bình thường. Ghi chú: a. Công thức (2-13) chỉ áp dụng cho các chất điểm. Muốn tính lực hấp dẫn giữa các vật có kích thước lớn ta phải dùng phương pháp tích phân. b. Có thể chứng minh rằng do tính đối xứng cầu, công thức (2-13) cũng thể thể áp dụng cho trường hợp 2 quả cầu đồng chất, khi đó r là khoảng cách giữa hai tâm của 2 quả cầu đó. c. Các khối lượng m và m’ trong định luật (2-13) còn gọi là khối lượng hấp dẫn để phân biệt với khối lượng quán tính nêu trong mục §1 của chương này. Thực nghiệm chứng tỏ khối lượng hấp dẫn và khối lượng quán tính của cùng một vật là như nhau và được gọi chung là khối lượng, ký hiệu là m. 2. Sự thay đổi của gia tốc trọng trường theo độ cao. Do có lực hấp dẫn, bất kỳ vật nào ở gần quả đất cũng chịu tác dụng của lực hút lên nó, do khối lượng của quả đất rất lớn (6.1024kg) so với các vật đó, nên các vật đó bị hút về phía quả đất. r r Nếu chất điểm ở ngay trên mặt đất, áp dụng định luật hấp dẫn (2-13) ta được: mM Po = G (2-14) R 2 Trong đó M là khối lượng quả đất, m là khối lượng của chất điểm, R là bán kính của quả đất. r ta có: Po = mgo (2-15) So sánh hai biểu thức (2-14) và (2-15) ta được: M g o = G (2-16) R 2 Nếu chất điểm ở độ cao h so với mặt đất, trọng lực tác dụng lên chất điểm khối lượng m được tính theo (2-13) là: Mm P = G (2.17) (R + h )2 Mặt khác, theo định luật Newton II, ta có: P=mg 31
Chương II: Động lực học chất điểm Từ đó ta suy ra giá trị của gia tốc trọng trường ở độ cao h là: m M g = G r (R + h )2 h P Từ (2-16) và (2-17) ta suy ra được: 2 1  h  R g = g o 2 = g o 1 +  (2-18)  h   R  1 +  O  R  h Các vật ở gần mặt đất có độ cao h << R, do đó <<1 R và có thể tính gần đúng: Hình 2-7 2  h  h  Sự phụ thuộc của gia tốc 1 +   1 2  .  R   R  trọng trường vào độ cao h Do đó ta tìm được gia tốc trọng trường ở độ cao h:  h  g = g o 1 2  (2-19)  R  Các công thức (2-18) và (2-19) cho thấy càng lên cao gia tốc trọng trường của chất điểm m càng giảm. 3. Tính khối lượng của các thiên thể a. Khối lượng của quả đất Từ (2-16) ta tính được khối lượng M của quả đất: g o R 2 M = G Biết bán kính R của quả đất có giá trị trung bình là 6378Km= 6,378.106m, gia tốc trọng trường go có giá trị trung bình là 9,8m/s2. Vậy: 2 9,8.(6,37.10 6 ) M =  6.10 24 Kg. 6,67.10 11 b. Khối lượng của mặt trời Quả đất quay xung quanh mặt trời là do lực hấp dẫn của mặt trời đối với quả đất. Lực này bằng: MM ' F = G (2-20) R' 2 trong đó: M’ là khối lượng của mặt trời, M là khối lượng của quả đất, R’ là khoảng cách trung bình từ tâm quả đất đến tâm mặt trời. Lực này làm cho quả đất quay xung quanh mặt trời nên nó đóng vai trò của lực hướng tâm. Nếu coi quỹ đạo chuyển động của quả đất quay xung quanh mặt trời là tròn với bán kính R’, vận tốc chuyển động là v thì lực hướng tâm Fn cho bởi công thức: 32
Chương II: Động lực học chất điểm v 2 Fn = M . (2-21) R' Vận tốc v của quả đất liên hệ với vận tốc góc theo công thức: 2 π v = R ' ω = R ' (2-22) T Trong đó T là chu kỳ quay quả đất xung quanh mặt trời . Thay giá trị của v ở (2-22) vào (2-21) ta được: M 2 π 4 π 2 MR' Fn = ( R' ) 2 = (2-23) R' T T 2 So sánh (2-23) với (2-20), F=Fn, ta được: 4 π 2 MR' MM' = G 2 T R' 2 Từ đó suy ra khối lượng của mặt trời: 4 π 2 R' 3 M ' = . . T 2 G Khoảng cách trung bình từ tâm quả đất đến tâm mặt trời là R’= 149.106km, thời gian quả đất quay một vòng xung quanh mặt tời là 365 ngày, thay vào công thức vừa tìm được, ta tính được: M’  2.1030 kg. Để giải thích lực hấp dẫn, người ta cho rằng: chung quanh một vật có khối lượng luôn tồn tại một dạng vật chất đặc biệt gọi là trường hấp dẫn. Biểu hiện của trường hấp dẫn là: bất kỳ vật nào có khối lượng đặt trong trường này đều chịu tác dụng của lực hấp dẫn. Trong chương sau ta sẽ xét kỹ hơn tính chất của trường hấp dẫn. §6. CHUYỂN ĐỘNG TƯƠNG ĐỐI VÀ NGUYÊN LÝ TƯƠNG ĐỐI Ta đã biết rằng chuyển động có tính chất tương đối, vậy tính chất tương đối ảnh hưởng như thế nào đến các định luật vật lý xét trong các hệ qui chiếu khác nhau. Mục này sẽ xét vấn đề đó. 1. Không gian và thời gian theo cơ học cổ điển. Ta xét hai hệ qui chiếu O và O’ gắn với 2 hệ trục tọa độ Oxyz và O’x’y’z’. Hệ O đứng yên, hệ O’ trượt dọc trục Ox đối với O sao cho O’x’↗↗Ox, O’y’↗↗Oy, O’z’↗↗Oz (hình 2-7). Ta gắn vào mỗi hệ tọa độ một đồng hồ để chỉ thời gian. Ta xét một chất điểm chuyển động trong hệ O. Tại thời điểm t nó có các tọa độ x,y,z. Các tọa độ không gian và thời gian tương ứng của chất điểm đó trong hệ O’ là x’,y’,z', t’. Cơ học cổ điển được xây dựng trên cơ sở những quan điểm của cơ học Newton về không gian, thời gian và chuyển động. Các quan điểm của Newton như sau: 33
Chương II: Động lực học chất điểm a. Thời gian chỉ bởi các đồng hồ trong hai hệ O và y y’ O’ là như nhau: t’=t (2-24) Nói cách khác, thời gian có tính tuyệt đối, không phụ M thuộc hệ qui chiếu. . O O’ A B x b. Vị trí M của chất điểm trong không gian đuợc xác x’ định tùy theo hệ qui chiếu, tức là tọa độ không gian của nó z z’ phụ thuộc hệ qui chiếu. Trong trường hợp cụ thể ở hình 2-7, Hình 2-7 ta có: x = x’+ OO' , y =y’, z = z’. (2-25) Vậy: vị trí của không gian có tính chất tương đối, phụ thuộc hệ qui chiếu. Do đó: chuyển động có tính chất tương đối, phụ thuộc hệ qui chiếu. c. Khoảng cách giữa 2 điểm của không gian có tính chất tuyệt đối, không phụ thuộc hệ qui chiếu. Thật vậy, giả sử có một cái thước AB đặt dọc theo trục O’x’ gắn với hệ O’. Chiều dài của thước đo trong hệ O’ là: l0 = x’B-x’A Chiều dài của thước đó trong hệ O là: l = xB-xA. Theo (2-25) ta có: xA = x’A+ OO' , xB = x’B+ OO' , Do đó: xB-xA= x’B-x’A tức là: l = l0, chiều dài của thước bằng nhau trong hai hệ qui chiếu (không phụ thuộc hệ qui chiếu). d. Phép biến đổi Galiéo Ta xét chất điểm chuyển động trong hệ O. Coi rằng tại thời điểm đầu t0=0 gốc O và O’ trùng nhau, O’ chuyển động thẳng đều dọc theo trục Ox với vận tốc V. Khi đó: OO' = Vt, Theo (2-24) và (2-25) x = x’+ Vt, y =y’, z = z’, t = t’ (2-26) và ngược lại: x’= x - Vt, y’= y, z’= z, t’= t (2-27) Các công thức (2-26) và (2-27) được gọi là phép biến đổi Galiléo. 2. Tổng hợp vận tốc và gia tốc Ta hãy tìm mối liên hệ giữa vận tốc và gia tốc của cùng một chất điểm đối với hai hệ qui chiếu O và O’ khác nhau. 34
Chương II: Động lực học chất điểm Giả sử O’x’y’z’ chuyển động đối với Oxyz sao cho luôn y y’ luôn có: O’x’ ↗↗Ox, O’y’↗↗Oy, O’z’↗↗Oz (hình 2-8) M Đặt OM = r r, O' M = r ' theor hình (2-8) ta r r’ có: OM = OO' + O' M O’ O x’ x hay rr = OO' + r r' (2-28) Đạo hàm hai vế của (2-28) theo thời gian ta được: z’ z r r dr dr ' d( OO' ) Hình 2-8 = + (2-29) Để tổng hợp vận tốc và gia tốc dt dt dt drr drr ' Chú ý rằng: = vr là vận tốc của chất điểm đối với hệ O, = v'r là vận tốc của chất dt dt d ( OO' ) r điểm đối với hệ O’, = V là vận tốc chuyển động của O’ đối với O. Như vậy: dt r r r v = v' +V (2-30) Để có gia tốc, ta lấy đạo hàm hai vế của (2-30) theo thời gian: r r r = + r r r Ta được: a = a' + A (2-31) Trong đó, ar là gia tốc của chất điểm đối với hệ O a'r là gia tốc của chất điểm đối với hệ O’ r Hai công thức (2-30) và (2-31) là các công thức tổng hợp vận tốc và gia tốc. 3. Nguyên lý tương đối Galiléo Ta hãy xét chuyển động của chất điểm trong hai hệ qui chiếu khác nhau O và O’ như đã nêu trên. Ta giả sử O là hệ quán tính, các định luật Newton được thỏa mãn. Như vậy phương trình cơ bản của động lực học của chất điểm sẽ là: r r m a = F (2-32) r r r r hệ O, theo (2-31), ta có: r r r 35
Chương II: Động lực học chất điểm r r r r r r r r m a' = F (2-33) Có thể suy ra kết quả này nhờ phép biến đổi Galilê (2-26) và (2-27). Như vậy định luật Newton cũng được thỏa mãn trong hệ O’, vậy hệ O’ cũng là hệ qui chiếu quán tính và ta có thể phát biểu như sau: Mọi hệ qui chiếu chuyển động thẳng đều đối với hệ qui chiếu quán tính cũng là hệ qui chiếu quán tính. Vì các định luật Newton được nghiệm đúng trong các hệ qui chiếu quán tính cho nên cũng có thể phát biểu: Các phương trình động lực học có dạng như nhau trong các hệ qui chiếu quán tính khác nhau. Đó là nguyên lý tương đối Galiléo. Vì các phương trình động lực học là cơ sở để mô tả và khảo sát các hiện tượng cơ học cho nên ta có thể phát biểu: Các hiện tượng (các định luật ) cơ học xảy ra giống nhau trong các hệ qui chiếu quán tính khác nhau. Vì có thể suy từ phép biến đổi Galiléo ra (2-33) cho nên cũng có thể phát biểu nguyên lý này như sau: Các phuơng trình cơ học bất biến qua phép biế đổi Galiléo. Để có một hệ qui chiếu quán tính, ta phải chọn một hệ qui chiếu sao cho không gian trong nó đồng nhất và đẳng hướng, còn thời gian trong nó là đồng nhất. Điều này bảo đảm cho định luật I của Newton được nghiệm đúng tại bất kỳ thời điểm nào và tại bất kỳ vị trí nào trong hệ qui chiếu đó. Trong thực tế không thể có một vật cô lập tuyệt đối và một không gian thỏa mãn điều kiện trên. Do đó chỉ có thể chọn một hệ qui chiếu quán tính một cách gần đúng bằng cách gắn khối tâm của thái dương hệ với gốc của một hệ trục tọa độ, các trục hướng đến các vì sao đứng yên đối với khối tâm. Vì khối lượng của mặt trời rất lớn nên có thể coi khối tâm của thái dương hệ trùng với tâm của mặt trời. Hệ qui chiếu quán tính này có tên là hệ Nhật tâm. Trong một số trường hợp người ta gắn gốc của hệ trục tọa độ với tâm của quả đất nhưng bỏ qua chuyển động quay quanh mặt trời va sự quay quanh trục riêng của nó. Hệ này được gọi là hệ Địa tâm. Tuy độ chính xác của nó không cao như hệ Nhật tâm nhưng cũng có thể coi nó là hệ qui chiếu quán tính trong nhiều bài toán thực tế. 4. Lực quán tính r chất điểm chuyển động trong hệ O thì theo (2-31): r r r nhân hai vế với m ta được: r r r 36
Chương II: Động lực học chất điểm Vì O là hệ qui chiếu quán tính nên trong hệ này định luật Newton được nghiệm đúng cho nên: r r r r r r r r r hay ma' = F +(- mA ) (2-34) Như vậy trong hệ O’ chuyển động có gia tốc đối với hệ O, các định luật chuyển động của chất điểm có dạng không giống như trong hệ O. Trong hệ O’, ngòai các lực tác dụng lên chất điểm còn phải kể thêm lực F qt = (- mA ). Lực F qt = (- mA ) được gọi là lực quán tính, nó luôn cùng phương ngược chiều với gia tốc A của chuyển động của hệ O’ đối với hệ O. Hệ qui chiếu O’ như vậy được gọi là hệ qui chiếu không quán tính. Phương trình động lực học của chất điểm trong hệ O’ là: r r r ma' = F + F qt (2-35) Nhờ khái niệm lực Quán tính ta có thể giải thích sự tăng giảm trọng lượng và không trọng lượng trong con tàu vũ trụ và nhiều hiện tượng khác xảy ra trong thực tế, như các hiện tượng do chuyển động quay của quả đất xung quanh trục của nó gây ra (sự giảm dần của gia tốc trọng trường về phía xích đạo, sự lở dần của một bên bờ của các con sông chảy theo hướng bắc nam ). 37
Chương III: Công và năng lượng CHƯƠNG III: CÔNG VÀ NĂNG LƯỢNG §1. CÔNG VÀ CÔNG SUẤT 1. Công Trong vật lý, khi một lực tác dụng lên một vật (hoặc một hệ vật), làm cho vật di chuyển (điểm đặt lực di chuyển), người ta nói rằng lực đó thực hiện một công. Cường độ lực theo phương dịch chuyển càng lớn, quãng đường di chuyển càng dài thì công đó càng lớn. Từ đó người ta đưa ra định nghĩa công như sau. a. Trường hợp lực không đổi. Giả sử vật chịu tác dụng của lực không đổi F = const và điểm đặt lực di chuyển theo một đoạn thẳng MM' = s (hình 3-1). Theo định nghĩa, công A do lực F thực hiện trên đoạn chuyển dời MM ' là một đại lượng được xác định bởi tích sau đây: A = F.s.cos (3-1) r của s nên có thể viết: A = Fs . s (3-2) Hay có thể viết lại thành tích vô hướng như sau: r r r A = F .s (3-3) F Nhận xét:  Công A là đại lượng vô hướng, có thể có giá trị dương hoặc âm. M Fs M’ π *A > 0 khi α , khi đó ta nói F là lực cản, và A là công cản. 2 π r *A = 0 khi α = , lực F vuông góc với phương dịch chuyển, thực hiện công bằng không. 2 b. Trường hợp tổng quát r về phương, chiều và độ lớn, do đó để áp dụng định nghĩa (3-2) và (3-3), ta chia đường cong AB thành những đoạn chuyển dời vi phân ds  MM ' sao cho mỗi đoạn này có thể coi như thẳng 38
Chương III: Công và năng lượng r r r r này bằng: r r dA = F .ds (3-4) M M’ dsr r Toàn bộ công của lực F thực hiện trên quãng đường AB r r bằng tổng tất cả các công nguyên tố thực hiện bởi lực F trên tất F B cả các quãng đường nguyên tố ds chia đuợc từ đường cong AB. A Công này bằng tích phân dA lấy từ A đến B: r r Hình 3-2 A = dA = F .ds (3-5) Minh hoạ tính công của + + r ( AB ) ( AB ) lực F thay đổi 2. Công suất của lực Trong thực tế, lực F được tạo ra bởi một máy nào đó. Nếu lực F thực hiện được công A trong khoảng thời gian càng ngắn thì máy đó càng mạnh. Do đó, để đặc trưng cho sức mạnh của máy, người ta đưa ra khái niệm công suất. r ΔA Giả sử trong khoảng thời gian t, một lực F nào đó thực hiện công A, tỷ số Ptb = Δt xác định công trung bình của lực thực hiện trong một đơn vị thời gian và được gọi là công suất trung bình của lực thực hiện trong khoảng thời gian t. ΔA Để tính công suất tại từng thời điểm, ta lấy t rất nhỏ, tức là cho t  0. Giới hạn của Δt khi t  0 được gọi là công suất tức thời (gọi tắt là công suất) của lực, ký hiệu là P và bằng: ΔA dA P = lim = (3-6) Δt 0 Δt dt Vậy: công suất (của máy tạo ra lực) là một đại lượng bằng đạo hàm của công theo thời gian. dA r dsr Giữa công suất, lực, và vận tốc có mối liên hệ sau: P = = F dt dt p = F .v Tức là (3-7) , thì p > 0, p là công suất của lực 2 , thì p < 0, khi đó p là công suất của lực cản. 2 3. Đơn vị của công và công suất Trong hệ đơn vị SI, đơn vị của công là Jun viết tắt là J: 1J = 1N.1m Ngoài ra, người ta còn dùng các đơn vị là bội của Jun: 1Kilô Jun = 103Jun (1KJ = 103J) 39
Chương III: Công và năng lượng Công suất có đơn vị là Watt (W): 1J 1W = (3-8) 1s Đơn vị lớn hơn thường là Kilô watt (1kW= 103 W). Mêga watt (1MW = 106 W). Trong thực tế người ta còn dùng đơn vị công suất là mã lực (sức ngựa), 1mã lực  746W (3-9) §2. NĂNG LƯỢNG 1. Năng lượng và công Năng lượng là một đại lượng đặc trưng cho mức độ vận động của vật chất. Trong tự nhiên có nhiều dạng vận động vật chất khác nhau. Mỗi dạng vận động vật chất cụ thể có một dạng năng lượng cụ thể. Vận động cơ học (chuyển động cơ học) là sự thay đổi vị trí trong không gian, có dạng năng lượng gọi là cơ năng. Vận động nhiệt là sự chuyển động hỗn loạn của các phân tử cấu tạo nên một vật, có dạng năng lượng tương ứng là nội năng, vận động điện từ có dạng năng lượng tương ứng là năng lượng điện từ Vật lý học khẳng định rằng một vật ở trạng thái xác định thì có một năng lượng xác định. Ta suy ra, khi trạng thái của vật thay đổi thì năng lượng của nó thay đổi. Do đó có thể nói năng lượng là hàm của trạng thái. Khi xét đến các quá trình vận động cơ học, ta thấy sự thay đổi trạng thái chuyển động có nghĩa là vật chuyển động có gia tốc, điều này liên quan đến lực tương tác giữa vật với các vật khác. Lực tương tác lên vật làm cho vật di chuyển, tức là lực tương tác đã thực hiện một công lên vật. Như vậy sự thay đổi năng lượng của một vật là kết quả của việc trao đổi công giữa vật với bên ngoài. Nếu xét các dạng vận động khác ta cũng có kết luận như vậy. Người ta cũng chứng minh được rằng khi vật (hoặc hệ vật) thực sự nhận công (A > 0) thì năng lượng của vật tăng, còn khi vật thực sự truyền công lên ngoại vật (A < 0) thì năng lượng của hệ giảm. Thực nghiệm chứng tỏ rằng: độ biến thiên năng lượng của hệ W = W2 - W1 bằng công A mà hệ nhận được, tức là: A = W2 - W1 (3-10) Biểu thức (3-10) được phát biểu như sau: Độ biến thiên năng lượng của một hệ trong quá trình nào đó bằng công mà hệ nhận được từ bên ngoài trong quá trình đó. Từ (3-10) ta suy ra đơn vị của năng lượng giống đơn vị của công. Ngoài ra, trong thực tế người ta thường hay dùng đơn vị năng lượng là kilô-Woat-giờ (kWh): 1kWh =103Wh = 3,6.106J. 40
Chương III: Công và năng lượng 2. Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng. Ở trên ta đã biết, khi hệ tương tác với bên ngoài thì năng lượng của hệ thay đổi; trường hợp riêng, khi hệ không tương tác với bên ngoài (hệ cô lập) thì A = 0. Khi đó (3-10) cho ta: W2 = W1 = const (3-11) Tức là: Năng lượng của một hệ cô lập luôn được bảo toàn. Từ (3-10) và (3-11) nếu xét các quá trình có thể có A > 0, A < 0, và A = 0 ta có thể phát biểu như sau: Năng lượng không tự nhiên sinh ra mà cũng không tự nhiên mất đi, nó chỉ chuyển từ hệ này sang hệ khác. Phát biểu đó chính là định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng. Vì năng lượng đặc trưng cho mức độ vận động của vật chất, cho nên định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng là sự phản ánh về mặt khoa học tự nhiên tính không thể tiêu diệt được sự vận động của vật chất. Từ định luật này, ta suy ra rằng khi hệ thực sự thực hiện công lên vật khác (tức là hệ nhận công âm, A < 0) thì năng lượng của hệ giảm. Vì năng lượng của hệ có hạn nên bản thân hệ không thể thực hiện công mãi được. Muốn tiếp tục thực hiện công, hệ phải nhận năng lượng từ một nguồn khác để bù vào phần năng lượng bị giảm trong quá trình làm việc. Tóm lại, theo định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng: không thể có một hệ thực hiện công mãi mãi mà không nhận thêm năng lượng từ một nguồn bên ngoài. Một hệ sinh công mãi mãi mà không nhận năng lượng từ một nguồn bên ngoài được gọi là một động cơ vĩnh cửu. Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng khẳng định sự không tồn tại của động cơ vĩnh cửu. §3. ĐỘNG NĂNG Trong mục này ta xét một dạng năng lượng cụ thể, đó là động năng. Động năng là một phần của cơ năng. 1. Định nghĩa: Động năng là phần cơ năng ứng với sự chuyển dời vị trí của các vật. 2. Biểu thức của động năng, định lý về động năng Giả sử xét chất điểm khối lượng m chịu tác dụng của dsr vr một lực F làm cho nó di chuyển từ vị trí (1) đến vị trí (2) trên đường cong (c) (hình 3-3). r (1) F Công của lực F thực hiện trong quá trình này là: (2) ( 2 ) r Hình 3-3 A = Fç.d s Để định nghĩa động năng ( 1 ) 41
Chương III: Công và năng lượng Theo định luật Newton II: d v F = m a = m dt d s Ta cũng biết v = dt Từ đó, thay vào biểu thức tính công A, ta được: ( 2 ) ( 2 ) ( 2 ) d v ( 2 ) A = m . .d s = + F .d s =+ m a .d s =+ dt + m v.dv ( 1) ( 1) ( 1) ( 1) Nếu m không đổi, ta có thể viết: ( 2 ) r ( 2 )  v 2  mv 2 A = + md   = + d   ( 1)  2  ( 1)  2  Tại các vị trí (1) và (2) chất điểm có vận tốc tương ứng là v1, v2. Thực hiện phép tích phân, ta được: mv 22 mv12 A = (3-12) 2 2 Theo (3-10), công này bằng độ biến thiên động năng của chất điểm khi chuyển từ trạng thái có v1 sang trạng thái có v2 cho nên ta suy ra: mv 22 mv12 A=Wđ2 - Wđ1 = (3-13) 2 2 mv12 Động năng của chất điểm tại vị trí 1: Wđ1 = 2 mv 22 Động năng của chất điểm tại vị trí 2: Wđ2 = 2 Tổng quát: Động năng của chất điểm khối lượng m có vận tốc v là: mv 2 Wđ = (3-14) 2 Từ (3-12) - (3-14) ta phát biểu định lý về động năng như sau: Độ biến thiến động năng của một chất điểm trong một quãng đường nào đó bằng công của ngoại lực tác dụng lên chất điểm trên quãng đường đó. 42
Chương III: Công và năng lượng §4. TRƯỜNG LỰC THẾ 1. Định nghĩa Nếu một chất điểm chuyển động trong một không gian nào đó luôn luôn chịu tác dụng của một lực, thì khoảng không gian đó được gọi là trường lực. Trường hợp tổng quát lực F tác dụng lên chất điểm phụ thuộc vào vị trí của chất điểm trong trường lực. Do đó, lực F là một hàm của các tọa độ và cũng có thể là hàm của thời gian. Trong phạm vi chương trình này, ta chỉ xét trường hợp F là một hàm của các tọa độ không gian, tức là: dsr F = F ( r ) = F ( x , y , z ) (3-15) r m v Nếu lực F của trường lực tác dụng lên chất điểm di (1) chuyển từ điểm (1) đến điểm (2) trong trường lực thì công r (2) của lực F trong quá trình đó bằng: F ( 2) Hình 3-4. Minh hoạ xác định công A12 = + F .d s của trường lực thế (1) Nếu công A12 của lực F không phụ thuộc vào dạng của quãng đường dịch chuyển mà chỉ phụ thuộc vào vị trí của điểm đầu và điểm cuối của quãng đường thì người ta nói F ( r ) là một lực thế, trường lực F ( r ) là một trường lực thế. Ví dụ: trường hấp dẫn, trường tĩnh điện là những trường lực thế. 2. Thế năng Giả sử một chất điểm di chuyển từ điểm (1) sang điểm (2) trong trường lực thế. Khi đó, lực F thực hiện một công A12. Ở vị trí (1) nó có năng lượng Wt1, ở vị trí (2) nó có năng lượng Wt2. Dạng năng lượng này chỉ phụ thuộc vào vị trí của chất điểm trong trường thế và được gọi là thế năng. Người ta đã chứng minh rằng công A12 liên hệ với thế năng Wt1, Wt2 theo hệ thức: A12 = Wt1 - Wt2 = - Wt Từ đó có định nghĩa thế năng: Thế năng Wt của một chất điểm trong trường lực thế là một hàm của vị trí của chất điểm sao cho: A12 = Wt1 - Wt2 (3-16) Từ (3-16), ta thấy rằng nếu đồng thời cộng Wt1 và Wt2 cùng với một hằng số C thì hệ thức (3-16) vẫn đúng. Nói cách khác, thế năng của chất điểm tại một vị trí của trường lực thế được xác định sai khác một hằng số cộng tuỳ thuộc gốc thế năng được chọn. 3. Tính chất của trường lực thế Sau đây ta tóm tắt một số tính chất của trường lực thế. a. Từ (3-16), mặc dù thế năng tại một vị trí được xác định sai khác một hằng số cộng nhưng hiệu thế năng giữa hai điểm xác định thì hoàn toàn xác định. 43
Chương III: Công và năng lượng b. Giữa trường lực thế F và thế năng có hệ thức sau: ( 2 ) A12 = + F .ds = Wt1 Wt 2 (3-17) (1) Ta suy ra thế năng của một vật tại một vị trí M nào đó trong trương thế: ( G )r r WM=  F .ds , (3-17b) ( M ) trong đó "G" là điểm gốc, nơi chọn thế năng bằng không. Nếu chất điểm dịch chuyển theo đường cong kín thì A = 0. Từ đó, ta suy ra: Fds = 0 . ( C ) c. Nếu xét chuyển dời vi phân ds, từ (3-16) ta có thể viết: dWt = dA = F .ds. cos α hay - dWt = Fs.ds (với Fs = F.cos là hình chiếu của F lên phương dịch chuyển ds ). Từ đó ta có: dWt Fs = (3-18) ds Như vậy, hình chiếu của F lên một phương nào đó bằng độ giảm thế năng trên một đơn vị dài dọc theo phương đó. Nếu xét trong hệ tọa độ Descartes Oxyz, ta có thể phân tích lực F thành ba thành phần: r r r F = Fx i + Fy j + Fz k (3-19) Trong đó ir , rj, kr là 3 vectơ đơn vị trên 3 trục Ox, Oy, Oz. Áp dụng (3-18) cho từng thành phần Fx, Fy, Fz, ta được: Wt Wt Wt F x = , Fy = , Fz = . x y z Từ đó ta có thể viết lại (3-19) như sau:  Wt r Wt r Wt r  F =  i + j + k  = grad( Wt )  x y z  F = grad( Wt ) (3-20) Trong đó, theo giải tích vectơ, vectơ gradient của thế năng Wt được xác định bởi: Wt r Wt r Wt r grad( Wt ) = i + j + k x y z 44
Chương III: Công và năng lượng Theo (3-20) và theo giải tích vectơ, thế năng giảm nhanh nhất theo hướng của lực F . Thế năng là dạng năng lượng đặc trưng cho tương tác. Ví dụ, thế năng của chất điểm có khối lượng m là năng lượng đặc trưng cho tương tác giữa quả đất và chất điểm . 4. Định luật bảo toàn cơ năng trong trường lực thế Ta gọi cơ năng của chất điểm là dạng năng lượng của chất điểm chuyển động cơ học. Trong trường lực thế, năng lượng này gồm động năng và thế năng. Khi chất điểm khối lượng m chuyển động từ vị trí (1) sang vị trí (2) trong một trường lực thế thì công của lực thế được xác định bởi: A12 = Wt1 - Wt2 Theo định lý về động năng thì nếu chất điểm chỉ chịu tác dụng của lực thế, ta có: A12 = Wđ2 – Wđ1 Từ hai biểu thức này ta suy ra: Wt1 - Wt2 = Wđ2 – Wđ1 Chuyển các số hạng có cùng chỉ số sang cùng một vế, ta sẽ được: Wt1 + Wđ1 = Wđ2 + Wt2 = const (3-21) Tổng động năng và thế năng của chất điểm ở cùng một vị trí được gọi là cơ năng. Từ (3-21) ta suy ra: cơ năng của chất điểm không đổi, không phụ thuộc vào vị trí của chất điểm, tức là cơ năng của chất điểm được bảo toàn. Từ đó, ta có thể phát biểu thành định luật bảo toàn cơ năng trong trường lực thế như sau: Khi chất điểm chuyển động trong một trường lực thế thì cơ năng của nó được bảo toàn. Chú ý: Định luật bảo toàn cơ năng chỉ áp dụng đối với chất điểm chuyển động trong trường lực thế và chỉ chịu tác dụng của lực thế, ngoài ra không có lực nào khác tác dụng lên nó. Nếu ngoài lực thế, chất điểm còn chịu tác dụng của các lực khác (lực ma sát chẳng hạn) thì cơ năng của chất điểm không bảo toàn, độ biến thiên cơ năng của chất điểm sẽ bằng công của lực đó. §5. THÍ DỤ VỀ TRƯỜNG LỰC THẾ 1. Trường tĩnh điện r Giả sử xét chuyển động của điện tích điểm q’ P F (1) M từ điểm (1) đến điểm (2) trong trường lực F của điện tích điểm q đứng yên (hình 3-5). Trường lực r q’ M’ r1 F do q tác dụng lên q’ được gọi là trường tĩnh r+d Q điện. O q Theo định nghĩa, công nguyên tố do lực tĩnh điện F thực hiện trên quãng đường ds là: r2 (2) Hình 3-5 dA = Fdsr r= Fds. cos α Minh hoạ cách tính công của lực thế 45
Chương III: Công và năng lượng Từ hình (3-5) ta thấy: r = OM, r' = OQ + QM '  r + dr , ds r= MM' ds. cos α  MP  r' r  ( dr + r ) r = dr Do đó công do lực F thực hiện được trên cả quãng đường từ (1) đến (2) là: (r2 ) (2 ) r r A12 = + Fds =  F .dr (1) (r1 ) Lực Coulomb do q tác dụng lên q’ tại điểm cách nó một khoảng r có trị số: 1 qq' F = 4 πε 0 εr 2 Thay công thức đó của lực vào biểu thức tính A12, ta tính được: ( r2 ) 1 qq' 1 qq' 1 qq' A12 = dr = 4 2 + πε εr 0 1 0 2 ( r1 ) 0 4 πε εr 4 πε εr Kết quả cho thấy, công này không phụ thuộc vào dạng quãng đường di chuyển mà chỉ phụ thuộc vào vị trí của điểm đầu và điểm cuối của quãng đường di chuyển. Vậy: trường tĩnh điện là trường thế. Từ kết quả tìm được và theo biểu thức (3-20), ta có thể viết: 1 qq' 1 qq' Wt1 Wt 2 = 4 πε 0 εr1 4 πε 0 εr2 Ta suy ra thế năng của q’ tại điểm cách q một khoảng r là: 1 qq' Wt = + C 4 πε 0 ε r Hằng số C phụ thuộc vào việc chọn vị trí có thế năng bằng không. Nếu coi ở vô cực (r = ), thế năng của q’ bằng không (Wt(  )=0), thì C = 0. Do đó thế năng của q’ tại điểm cách q một khoảng r bằng: 1 qq' Wt = 4 πε 0 ε r 2. Trường hấp dẫn Để giải thích lực hấp dẫn giữa các vật, người ta cho rằng xung quanh một vật có khối lượng tồn tại một trường lực gọi là trường hấp dẫn. Biểu hiện cụ thể của trường hấp dẫn là nó tác dụng lên bất kỳ vật nào có khối lượng đặt trong nó. Ta giả sử xét chất điểm có khối lượng m’ chuyển động từ điểm (1) sang điểm (2) trong trường hấp dẫn của chất điểm có khối lượng m theo đường cong (C) (Hình 3-6). 46
Chương III: Công và năng lượng r r ds.cos = PH , PH là hình chiếu của ds r H r lên phương của lực F . Với lực hấp dẫn F hướng (1) P m’ từ m' đến m, thì  là góc tù, do đó M Q r F ds.cos < 0, nên: Fr .ds r = F .PH N r1 (2) Do đó NQ  PH  MQ – MN r r+dr  (dr + r) – r= dr r2 Mặt khác lực hấp dẫn có cường độ: M m m .m ' Hình 3-6 F = G , Minh hoạ tính công của lực hấp dẫn r 2 với G là hằng số hấp dẫn. Công A12 do lực hấp dẫn thực hiện được trên cả quãng đường từ điểm (1) đến điểm (2) là: ( 2 ) r r ( r2 ) A12 = Fds = + F .dr ( 1) ( r1 ) ( r2 ) mm'  mm'   mm'  G  (3-22) A12 =  2 dr =  G   G  r  r1   r2  ( r1 ) Công này không phụ thuộc vào hình dạng của quãng đường di chuyển của chất điểm m’, chỉ phụ thuộc vào vị trí của điểm đầu (r1) và điểm cuối (r2) của quãng đường dịch chuyển. Vậy, trường hấp dẫn của chất điển có khối lượng m là một trường lực thế. Tổng quát: Trường hấp dẫn Newton là một trường thế. Hệ quả a. Theo (3-16) và (3-22) thế năng của chất điểm m’ trong trường của chất điểm m tại vị trí (1): mm ' Wt1 = G + C r1 tại vị trí (2): mm ' Wt 2 = G + C r2 Tổng quát, thế năng của m’ tại vị trí cách m một khoảng r là: mm ' Wt = G + C (3-23) r Với C là một hằng số tùy ý, phụ thuộc vào cách chọn gốc thế năng. 47
Chương III: Công và năng lượng b. Nếu coi thế năng ở vô cực bằng không, ta suy ra: Wt() = 0 = 0 + C nên C = 0 mm ' Do đó: Wt = G (3-24) r c. Ta xét cụ thể thế năng của một vật trong trọng trường của quả đất Gọi M là khối lượng của quả đất, m là khối lượng của vật được xét. Khi đó thế năng của vật có m ở điểm cách tâm quả đất một khoảng r theo (3-23) là: Mm Wt = G + C r Trong thực tế, ta thường lấy thế năng ở mặt đất bằng không. Khi đó: Mm Wt ( R ) = 0 = G + C , R Mm từ đó rút ra C = G , R là bán kính của quả đất. R Do đó, thế năng ở điểm cách mặt đất một khoảng h là: Mm Mm Mm( r R ) Wt = G + G = G r R rR Vì r = h + R, nên r –R = h. Do đó: h Wt = GMm ( R + h )R. GM chú ý là gia tốc trọng trường của vật ở độ cao h bằng: g = . ( h + R ) 2 h + R Ta suy ra Wt = mgh R Thông thường, các vật ở gần mặt đất. Trong phạm vi nhỏ gần mặt đất, có thể coi trọng trường là đều, h << R, Wt = mgh Nếu chất điểm chuyển động trong trọng trường đều không chịu tác dụng của lực nào khác trọng lực, thì theo định luật bảo toàn cơ năng, cơ năng của nó được bảo toàn, khi đó: mv 2 + mgh = const 2 Như vậy khi động năng của vật tăng thì thế năng của nó giảm và ngược lại. Ví dụ Một vật nhỏ khối lượng m rơi từ độ cao h so với mặt đất, với vận tốc ban đầu v1, xuyên sâu vào đất một đoạn s (hình 3-7). Tính vận tốc của vật khi chạm đất và lực cản trung bình của đất tác dụng lên vật. Bỏ qua lực cản của không khí. 48
Chương III: Công và năng lượng Lời giải m 1 Xét hệ gồm vật và quả đất. Trong quá trình vật rơi từ vị trí 1 có vận tốc v1 đến vị trí 2 có vận tốc v2 trong trọng trường, nếu bỏ qua lực cản của không khí, thì ngoại lực tác dụng lên hệ vật bằng không. Vì vậy có r thể áp dụng định luật bảo toàn cơ năng cho hệ này: v1 h mv 2 = mv 1 + mgh 2 2 Từ đó suy ra vận tốc của vật khi chạm đất bằng: 2 s v 2 = v12 + 2 gh 3 Trong quá trình vật xuyên sâu vào đất từ vị trí 2 đến vị trí 3 (có v3 Hình 3-7 =0) nó chịu tác dụng lực cản Fc của đất. Lực này ngược chiều chuyển động của vật và thực hiện công cản: Ac= -Fc.s. Áp dụng định lý động năng đối với vật m ta có: mv 32 mv 22 = A c = Fc .s 2 2 Vì v3 =0, nên lực cản của đất tác dụng lên vật bằng: mv 22 m v12 Fc = = ( + gh ) 2s s 2 Chú ý: Nếu không phải tính v2, ta có thể tính Fc dựa trên lập luận sau đây: độ giảm cơ năng của hệ từ vị trí 1 đến vị trí 2 bằng công mà hệ đó thực hiện để thắng công cản của đất từ vị trí 2 đến vị trí 3: mv12 + mgh = FC .s 2 m v12 Suy ra Fc = ( + gh ) s 2 §6. VA CHẠM GIỮA CÁC VẬT Thực nghiệm chứng tỏ khi va chạm với nhau, các vật rắn sẽ biến dạng. Nếu biến dạng của các vật tự hồi phục sau khi va chạm thì va chạm được gọi là va chạm đàn hồi. Trong quá trình này, tổng động năng của hệ không thay đổi và cơ năng của hệ không chuyển thành các dạng năng lượng khác. Nếu biến dạng của các vật không tự hồi phục thì va chạm được gọi là va chạm không đàn hồi hay va chạm mềm. Trong quá trình này, tổng động năng của hệ vật sau va chạm bị giảm do một phần năng lượng của hệ biến thành công làm biến dạng các vật và một phần biến thành nhiệt làm nóng các vật. 49
Chương III: Công và năng lượng Để cụ thể, ta xét một hệ vật cô lập gồm hai quả cầu khối lượng m1, m2 chuyển động với vận tốc v1 và v 2 dọc theo đường thẳng nối tâm của chúng đến va chạm xuyên tâm với nhau. Giả sử sau va chạm hai quả cầu vẫn giữ nguyên phương chuyển động như ban đầu. Ta sẽ xác định vận tốc của hai quả cầu sau va chạm. a. Va chạm đàn hồi Trong va chạm đàn hồi, sau va chạm, hai quả cầu chuyển động với vận tốc v1' và v 2' khác nhau. Khi đó, tổng động lượng của hệ theo phương chuyển động được bảo toàn: m1v1' + m 2 v 2' = m1v1 + m 2 v 2 và động năng của hệ cũng được bảo toàn: m1v1' 2 m 2 v 2' 2 m1v12 m 2 v 22 + = + 2 2 2 2 Từ hai phương trình trên ta rút ra hệ phương trình sau đây: m1( v1 v1' ) = m 2 ( v2' v2 ) m1( v12 v1' 2 ) = m 2 ( v 2' 2 v 22 ) Chia hai phương trình này cho nhau với giả thiết v1 v1'  0 và v2' v2  0, cuối cùng ta được: r r ( m1  m 2 ) v1 + 2m 2 v 2 v1 v 2 v1' = m 1 + m 2 ( m 2 m1 )v 2 + 2m1v1 m1 m2 v 2' = m1 + m 2 r v 2' Ta suy ra các trường hợp riêng: v 1' Hình 3-8 * Nếu m1= m2 thì v1' = v 2 và v2' = v1 tức là hai quả Va chạm đàn hồi giữa hai vật cầu va chạm trao đổi vận tốc cho nhau. r động, quay ngược trở lại và có vận tốc giữ nguyên độ lớn ban đầu. b.Va chạm mềm Sau va chạm, hai quả cầu dính vào nhau và chuyển động với cùng vận tốc v’. Khi đó, tổng động lượng của hệ theo phương va chạm vẫn bảo toàn: r r (m1 + m 2 )v' = m1v1 + m 2 v 2 v 1 v 2 và động năng của hệ cũng được bảo toàn. m1 m2 m 1v1 + m 2 v 2 Ta suy ra v' = v'r m 1 + m 2 Nhưng tổng động năng của hệ sau va chạm giảm một lượng: Hình 3-9 Va chạm mềm giữa hai vật 50
Chương III: Công và năng lượng  m1v12 m 2 v 22 ( m1 + m 2 )v ' 2 +  Δ Wd =    2 2  2 m1m 2 Hay Δ Wd = ( v1 v 2 ) 2 2( m1 + m 2 ) Độ giảm động năng này một phần bằng công làm biến dạng 2 quả cầu và một phần biến thành nhiệt làm nóng hai quả cầu va chạm. §7. CHUYỂN ĐỘNG TRONG TRƯỜNG HẤP DẪN CỦA QUẢ ĐẤT Nếu từ một điểm A nào đó trong trường hấp dẫn của quả đất ta bắn một viên đạn khối lượng m với vận tốc ban đầu vo thì lý thuyết và thực nghiệm chứng tỏ rằng tùy theo trị số của vo, có thể xảy ra một trong ba trường hợp sau (hình 3-10): * Viên đạn rơi trở về quả đất. * Viên đạn bay vòng quanh quả đất theo một quỹ đạo kín (tròn hoặc elip). * Viên đạn bay ngày càng xa quả đất. a.Vận tốc vũ trụ cấp 1 Trị số vận tốc ban đầu v0 cần thiết để viên đạn được bắn lên bay vòng quanh quả đất theo quỹ đạo tròn gọi là vận tốc vũ trụ cấp 1. Ta hãy tính giá trị đó. Giả sử viên đạn bay xung quanh quả đất, cách mặt đất không xa lắm. Khi đó, bán kính quỹ đạo của nó gần bằng bán kính quả đất. Gia tốc hướng tâm của viên đạn ở đây bằng gia tốc trọng trường: v 0 2 a n = g 0 = R Từ đó suy ra: v 1 = Rg 0 = 6370000.9,8 = 7901m / s = 7,9km / s Như vậy, nếu viên đạn bắn lên có v0 7,9 Km/s (nhưng nhỏ hơn v2) thì nó sẽ chuyển động với quỹ đạo êlip Hình 3-10. Chuyển động trong xung quanh quả đất. Nếu v0=v1, viên đạn chuyển động xung trường hấp dẫn của quả đất quanh quả đất với quỹ đạo tròn. b. Vận tốc vũ trụ cấp 2 Giả sử viên đạn xuất phát từ A cách tâm quả đất một khoảng bằng bán kính R của quả đất, vận tốc ban đầu v0 và bay ngày càng xa quả đất. Áp dụng định luật bảo toàn cơ năng đối với viên đạn ta có: 51
Chương III: Công và năng lượng mv 0 2 Mm  mv 2 Mm  +  G  = +  G  2  R  2   mv 2  Mm  mv0 2 Mm Vì  0 và  G  = 0 nên  G 2    2 R 2GM Ta suy ra: v0  R GM Tại mặt đất, gia tốc trọng trường g 0 = . Do đó: R 2 GM  v0  2 2 R = 2 g 0 R  R  Giá trị tối thiểu của v0 chính là vận tốc vũ trụ cấp 2. v 2 = 2g 0 R = 2.9,8.6370000 = 11173,7m / s ≈11,2km / s . §8. GIỚI HẠN CHUYỂN ĐỘNG TRONG TRƯỜNG LỰC THẾ Thế năng của chất điểm trong trường lực thế là một hàm của tọa độ x, y, z của chất điểm đó Wt = Wt (x,y,z) Trường hợp thế năng chỉ phụ thuộc vào một tọa độ (x chẳng hạn), Wt là hàm của một toạ độ x: Wt = Wt (x) Đồ thị của hàm Wt theo x goị là sơ đồ thế năng. Khảo sát sơ đồ thế năng của chất điểm trong trường lực thế, ta có thể suy ra một số kết luận định tính về chuyển động của chất điểm trong trường lực thế. Ta hãy xét vấn đề giới hạn của chuyển động. Giả sử cơ năng của chất điểm trong trường lực thế có một gía trị xác định bằng W. Nghĩa là tổng động năng và thế năng của chất điểm luôn có giá trị bằng W và được bảo toàn: mv 2 + Wt (x ) = W = const (3-25) 2 mv 2 Vì  0 nên ta suy ra điều kiện: 2 Wt (x)  W (3-26) Bất đẳng thức (3-26) có nghĩa là, chất điểm chỉ có thể chuyển động trong phạm vi sao cho nó có thế năng không vượt quá cơ năng của nó. Nói cách khác tọa độ x của chất điểm chỉ biến thiên trong một phạm vi nào đó. Ta nói (3-26) xác định giới hạn chuyển động của chất điểm. 52
Chương III: Công và năng lượng Xét trường hợp đường cong thế Wt = Wt(x) có dạng như hình (3-11). Trên hình đó ta thấy thế năng có một cực đại và một cực tiểu. Giả thiết cơ năng toàn phần của chất điểm có trị số W, đường thẳng W=const cắt đường cong thế năng tại ba điểm A, B, C. Wt(x) Theo đó, để thỏa mãn điều kiện (3-26), tọa độ x của chất điểm phải nằm trong phạm vi sau: xA  x  xB và x  xC (3-27) W A B C Các điều kiện (3-27) xác định giới hạn chuyển D động của chất điểm. Khi xA  x  xB: chất điểm chuyển động O trong phạm vi từ xA đến xB và đi qua xD. Tại xD nó xA xD xB xC có thế năng cực tiểu. x Khi x  xC, chất điểm chuyển động ra vô cực. Tại các điểm xA, xB, xC chất điểm có thế năng cực đại và bằng cơ năng toàn phần W của chất điểm. Ở các điểm đó, động năng của chất điểm bằng không, vận tốc bằng không và đổi chiều. Ta giải thích điều này như sau. Khi chất điểm chuyển động trong khoảng D đến A, = F 0, tức là F hướng về chiều dương của trục Ox. Lực F kéo chất điểm theo chiều từ A đến D. Trong khoảng dx B đến D. Kết quả là lực F làm cho chất điểm chuyển động qua lại trong khoảng từ xA đến xB đi qua D, khi đến A và B vận tốc của nó đổi chiều. dWt r Khi x > xC, = F 0, lực F hướng về chiều dương của trục Ox kéo chất dx điểm chuyển động ra xa vô cùng. Tại điểm xD thế năng của chất điểm cực tiểu, động năng cực đại. Nếu không có hao tốn năng luợng, chất điểm sẽ chuyển động không ngừng trong phạm vi từ xA đến xB. Nếu bị hao tổn năng lượng (do sức cản chẳng hạn), cơ năng của chất điểm giảm dần, sau một thời gian nào đó, chất điểm sẽ có cơ năng bằng thế năng cực tiểu của chất điểm tại xD, tại đó nó có động năng bằng không và vận tốc bằng không. Điểm xD là điểm cân bằng bền của chất điểm. 53
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn CHƯƠNG IV. CHUYỂN ĐỘNG CỦA HỆ CHẤT ĐIỂM VÀ VẬT RẮN Trong chương này ta sẽ xét chuyển động của hệ các chất điểm vật rắn. Trước hết ta xét chuyển động của hệ chất điểm nói chung. §1. CHUYỂN ĐỘNG CỦA HỆ CHẤT ĐIỂM 1. Khối tâm của hệ chất điểm Giả sử có hệ gồm 2 chất điểm có khối lượng m1, m2 đặt M1 M2 tại các điểm tương ứng M1, M2 trong trọng trường. Trọng lực G r tác dụng lên các chất điểm m1 và m2 là 2 véctơ: m 1 g và r r m 2 g m 2 g song song cùng chiều với nhau. Tổng hợp 2 lực này có r m 1 g điểm đặt tại G nằm trên phương M1M2 thoả mãn điều kiện: r M 1G m 2 g m 2 ( m 1 + m 2 ) g = =  M 2 G m 1 g m1 Hình 4-1. Khối tâm của Từ đó ta suy ra: hệ hai chất điểm m 1 M 1G + m 2 M 2 G = 0 Ta đưa ra các vectơ nối từ các chất điểm M1, M2 đến điểm G: M 1G, M 2 G . Khi đó có thể viết lại đẳng thức trên dưới dạng sau: m1 M 1G + m 2 M 2 G = 0 (4-1) Điểm G thoả mãn (4-1) được gọi là khối tâm của hệ 2 chất điểm có khối lượng m1, m2. Trường hợp tổng quát, người ta định nghĩa khối tâm của một hệ n chất điểm như sau: Khối tâm của một hệ n chất điểm có khối lượng m1, m2 mn là một điểm G được xác định bởi đẳng thức vectơ: m 1 M 1G + m 2 M 2G + + m n M n G = 0 Hay có thể viết: n mi M i G = 0 (4-2) i =1 Ta có thể xác định toạ độ của khối tâm G đối với một gốc toạ độ O nào đó. Toạ độ này có thể xác định theo cách sau đây đối với chất điểm thứ i (hình 4-2): OG = OM i + M i G (4-3) 54
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn Nhân 2 vế của (4-3) với mi rồi cộng các phương trình O nhận được theo vế với vế từ 1 đến n, ta được: n n n ( m i )OG =  m i OM i + mi M i G i =1 i =1 i =1 Chú ý đến (4-2), đẳng thức này trở thành: M1 G M2 n n M3 ( m i )OG = m iOM i (4-4) i 1 i =1 = Hình 4-2 Từ đó, ta suy ra: Để xác định khối tâm n của hệ chất điểm m i.OM i i =1 OG = n (4.5) mi i =1 r r n m i .r i R = i =1 n (4-6)  mi i =1 r n n n  m i .x i m i .yi m i.z i X = i =1 Y = i =1 Z = i =1 n , n , n (4-7) mi mi mi i =1 i =1 i =1 Các đẳng thức (4-6), (4-7) cho phép xác định được tọa độ khối tâm của một hệ chất điểm. Nhờ đó ta có thể khảo sát các tính chất của khối tâm về mặt động học và động lực học. n Trong các công thức trên, mi = m là tổng khối lượng của hệ. i =1 2. Vận tốc của khối tâm r r dR Khi hệ chất điểm chuyển động, khối tâm có vận tốc: V = dt và theo (4-6) vận tốc này có biểu thức: n r dri r m i r dR i =1 dt V = = dt n m i i =1 55
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn r dri r vi Trong đó dt = là vectơ vận tốc của chất điểm thứ i. Do đó vận tốc của khối tâm của hệ chất điểm có biểu thức: n r m i vi r V = i =1n (4-8) m i i =1 n n r r r Trong (4-8), m i vi = p i = P là động lượng tổng hợp của hệ. Do đó theo (4-8) vận i =1 i =1 tốc của khối tâm có biểu thức: r r P V = m (4-9) r r hay P = mV (4-10) Vậy: Động lượng tổng hợp của một hệ chất điểm bằng động lượng của một chất điểm đặt tại khối tâm của hệ có khối lượng bằng khối lượng của cả hệ, có vận tốc bằng vận tốc khối tâm của hệ. 3. Phương trình chuyển động của khối tâm r r r r r r r r r r r r Từ (4-8) ta tìm được gia tốc của khối tâm: n r dvi r dV =i 1 m i dt ar = = (4-11) dt n m i i =1 r r dv i a i = theo định luật Newton II: Chú ý là dt là gia tốc của chất điểm thứ i tuân r r mi a i = Fi . Từ (4-11) ta được: n n r r m i a i Fi r i =1 a = i =1n = n m i mi i =1 i =1 n r r Ta có F i = F là tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên tất cả các chất điểm của hệ, i =1 n mi = m là tổng khối lượng của cả hệ, còn tổng hợp các nội lực tương tác giữa các chất điểm i =1 của hệ bằng không. Do đó có thể viết lại biểu thức trên như sau: 56
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn r F ar = m (4-12) hay Fr = ma r (4-13) Phương trình (4-13) giống như phương trình chuyển động của một chất điểm. Từ đó ta kết luận: Chuyển động của khối tâm của một hệ chất điểm giống như chuyển động của một chất điểm mang khối lượng bằng tổng khối lượng của cả hệ và chịu tác dụng của một lực bằng tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên hệ. Chuyển động khối tâm của một hệ được gọi là chuyển động toàn thể của hệ. Ví dụ ném một cái thước lên cao, khối tâm của nó sẽ chuyển động như một chất điểm có khối lượng bằng khối lượng của thước chịu tác dụng của lực bằng tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên thước (ở đây là trọng lực). Đó chính là chuyển động của Hình 4-3 chất điểm trong trọng trường đều. Quỹ đạo là một Chuyển động toàn thể của cây parabol (xem hình 4-3). thước trong trọng trường §2. CHUYỂN ĐỘNG TỊNH TIẾN CỦA VẬT RẮN Như đã định nghĩa, vật rắn là một hệ chất điểm mà trong đó khoảng cách giữa các chất điểm luôn luôn không đổi. Chuyển động của vật rắn nói chung phức tạp, nhưng người ta chứng minh được rằng mọi chuyển động của vật rắn bao giờ cũng có thể qui về tổng hợp của hai dạng chuyển động cơ bản: chuyển động tịnh tiến và chuyển động quay. Sau đây ta sẽ xét riêng các dạng chuyển động đó. Trước hết ta xét chuyển động tịnh tiến. 1. Định nghĩa Chuyển động tịnh tiến của vật rắn là chuyển động sao cho bất kỳ đoạn thẳng nào vẽ trong vật rắn cũng luôn luôn song song với chính nó. Ví dụ: Chuyển động của ngăn kéo của bàn giấy, chuyển động của bàn đạp xe đạp . 2. Tính chất Khi vật rắn chuyển động tịnh tiến, mọi chất điểm của nó có quĩ đạo giống nhau. Do đó, chúng có cùng quãng đường di chuyển s, cùng vận tốc v và cùng gia tốc a . 3. Phương trình động lực học của vật rắn tịnh tiến Giả sử các chất điểm có khối lượng m1, m2, , mn chịu tác dụng bởi các ngoại lực F1 , F2 , , Fn , và các nội lực F1' , F2' , , F3' . Khi đó các chất điểm của vật rắn sẽ có gia tốc r r r r r r 57
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn r r r A’ r r r A m n a n = Fn + Fn' Trong chuyển động tịnh tiến, mọi chất điểm có B B’ cùng gia tốc: r r r r a1 = a 2 = = a n = a . Hình 4-4 Cộng vế với vế các phương trình trên ta được: Chuyển động tịnh tiến của vật rắn n r n r r r (  m i )a = F i → ma = F (4-14) i =1 i =1 n r r Trong đó, Fi = F là tổng hợp tất cả các ngoại lực tác dụng lên vật rắn.Tổng hợp tất cả i =1 n r n các nội lực triệt tiêu nhau: Fi ' = 0 ; m= mi là khối lượng của cả vật rắn. i =1 i =1 Phương trình (4-14) là phương trình động lực học của vật rắn chuyển động tịnh tiến; nó giống như phương trình chuyển động của một chất điểm có khối lượng m bằng khối lượng của cả vật rắn và chịu tác dụng một lực bằng tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên vật rắn. Như vậy, các kết quả nghiên cứu chuyển động của chất điểm có thể áp dụng cho vật rắn chuyển động tịnh tiến. §3. CHUYỂN ĐỘNG QUAY CỦA VẬT RẮN QUANH MỘT TRỤC CỐ ĐỊNH Khi một vật rắn chuyển động quay xung quanh một trục  thì: Mọi điểm của vật rắn sẽ có quỹ đạo tròn, các đường tròn quỹ đạo của chúng có cùng trục, trục này trùng với trục quay  và có tâm nằm trên trục quay , có bán kính r khác nhau Trong cùng một khoảng thời gian t, bán kính của mọi điểm của vật rắn đều quay được một góc  như nhau. d r r d r  Mọi điểm của vật rắn có cùng vận tốc gócr ω (  = ) và gia tốc góc β (  = ). dt dt Tại mỗi thời điểm, vectơ vận tốc dài và gia tốc tiếp tuyến của một chất điểm bất kỳ của vật rắn cách trục quay một đoạn r liên hệ với vận tốc góc và gia tốc góc bởi các hệ thức như đã xét trong mục §4 của chương I: r r r r r r 58
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn Từ đó có thể suy ra các phương trình động học: = o + t 1  = o t + t 2 2 Các phương trình này cho phép suy ra được: ω2  ω 02 = 2βΔ Trên đây là các tính chất động học của vật rắn quay quanh một trục cố định. Sau đây ta sẽ xét chuyển động quay của vật rắn về mặt động lực học và thiết lập phương trình động lực học cơ bản của vật rắn quay quanh một trục cố định. Các đại lượng đặc trưng cho chuyển động quay của vật rắn về mặt động lực học là: mômen lực, mômen động lượng và mômen quán tính. 1. Mômen lực tác dụng lên vật rắn quay Δ Giả sử có một vật rắn quay xung quanh r M r r r r F Δ một trục cố định  dưới tác dụng của lực F . β F Khi đó điểm đặt M của lực F r vạch một quỹ đạo tròn bán kính r nằm trong mặt phẳng vuông góc với trục , có tâm nằm trên trục này, và có r r O r r thể phân tích lực F thành 3 thành phần (hình Ft r r r 4-5) Ft , Fn , F sao cho: r r r r r F = Ft + Fn + F Fn trong đó: Hình 4-5 r Ft : thành phần tiếp tuyến vuông góc với r r tại điểm đó, nằm trong mặt phẳng quỹ đạo vuông góc với trục quay  . Lực này có tác dụng làm cho vật quay quanh trục quay . r r phẳng quỹ đạo. Thành phần này chỉ có tác dụng kéo vật rắn dời khỏi trục . r vật trượt dọc theo trục quay. r r r còn phụ thuộc vào khoảng cách r = OM từ điểm đặt M của lực đến trục . Do đó, để đặc trung cho r r r (4-15) 59
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn r r r r trị số: M = r.Ft . sin(F , r ) = r .Ft (4-16) (Hai vectơ r , Ft vuông góc nhau). phương vuông góc với mặt phẳng chứa r , Ft , chiều sao cho ba vectơ r , Ft , M theo thứ tự đó hợp thành tam diện thuận. r r r r r r r nêu ở trên. Đơn vị đo của mômen lực là Newton.met (N.m). 2. Phương trình cơ bản của động lực học vật rắn quay quanh một trục cố định Δ Ta xét một vật rắn chịu tác dụng của r M r r r r F Δ i mômen lực M , quay quanh trục cố định  với Fi r β gia tốc góc  (Hình 4-6). Ta tìm mối liên hệ r r giữa  và M . r r O ri a ti Ta tưởng tượng chia vật rắn thành nhiều r phần tử, mỗi phần tử có khối lượng mi, cách Fti trục quay một khoảng ri, chịu tác dụng của ngoại r r ' lực tiếp tuyến Ft i và nội lực tiếp tuyến Ft i . Khi r đó có thể coi mỗi phần tử là một chất điểm, Fni khoảng cách giữa các chất điểm luôn luôn không đổi. Mỗi chất điểm sẽ vạch nên một quĩ đạo tròn Hình 4-6 bán kính ri nằm trong mặt phẳng vuông góc với r Minh hoạ việc lập phương trình cơ bản trục quay , có gia tốc tiếp tuyến a ti . Theo định của chuyển động quay của vật rắn luật Newton II, ta viết được: r r r m i .a ti = Fi + Fti' (4-17) r r r r r r r r r r mi .ri  (   ri ) = ri  ( Fti + Fti' ) (4-18) r r r r r r r r r r r r r r Vế phải của (4-18) sẽ bằng: r r r r r r ri  Fti + ri  F'ti = M i + M i' 60
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn r r thứ i. Như vậy, (4-18) trở thành: r r r m i ri2 . = M i + M i' (4-19) Tổng hợp các vectơ này cho tất cả các phần tử của vật rắn, và chú ý là tổng hợp các mômen ' nội lực triệt tiêu nhau, M i = 0 ta sẽ được: i r r ( mi ri2 ) = M i i r r hay: I = M (4-20) r r Trong đó, M i = M là mômen tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên vật rắn. Và đại lượng i 2 I =  mi ri (4-21) là tổng mômen quán tính của mọi phần tử mi đối với trục quay  và được gọi là mômen quán tính của vật rắn đối với trục quay . Trong hệ SI, đơn vị đo mômen quán tính I là kg.m2. . Phương trình (4-20) được gọi là phương trình cơ bản của động lực học vật rắn quay quanh một trục cố định. Từ (4-20) ta suy ra: r r M  = (4-22) I Phương trình (4-20) có dạng tương tự phương trình cơ bản của động lực học vật rắn chuyển r r r r r Mômen quán tính I đặc trưng cho quán tính của vật rắn chuyển động quay, đóng vai trò như khối lượng m. Thật vậy, cùng mômen lực M tác dụng, nếu mômen quán tính I r r chuyển động quay của vật rắn càng ít thay đổi. 3. Tính mômen quán tính của vật rắn quay a.Trường hợp chung Mômen quán tính I của vật rắn quay quanh trục cố định  được tính theo công thức (4-21): I = Δ m i ri2 . i 61
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn Trong đó mi ri2 là mômen quán tính của chất điểm thứ i đối với trục , phép cộng lấy cho các chất điểm của vật rắn. Theo (4-21), mômen quán tính của vật rắn quay không những phụ thuộc vào khối lượng của vật rắn mà còn phụ thuộc vào khoảng cách từ các chất điểm của nó đến trục quay. Hai vật cùng khối lượng nhưng khối lượng của vật nào phân bố càng xa trục quay thì mômen quán tính của vật đó càng lớn, do đó quán tính của nó càng lớn. Điều này đã được thực nghiệm xác nhận. Nếu khối lượng của vật phân bố liên tục trong toàn thể tích của nó, ta chia vật thành những phần tử có khối lượng vô cùng nhỏ dm, khi đó phép cộng trong tổng (4-21) trở thành phép lấy tích phân cho toàn vật rắn: 2 I= r dm (4-23) + cả vật b. Mômen quán tính của vật rắn đối với trục đối xứng Trường hợp vật rắn quay quanh trục đối xứng, ta có thể tính mômen quán tính của nó một cách thuận lợi. Ví dụ 1. Vật rắn gồm ba chất điểm cùng khối lượng m, nằm ở ba đỉnh của tam giác đều cạnh a quay xung quanh trục đối xứng của tam giác. Tính mômen quán tính của vật đó. Áp dụng công thức (4-21) ta được: 2 o I = m r i i G i l a x dx r1 = r2 = r3 = 3 x dx 2 a 2 I = 3mr = 3m = ma 2 Ta được: 2 ( 3 ) Hình 4-7. Minh hoạ việc tính mômen Ví dụ 2. Một thanh đồng chất dài l, khối lượng m, quán tính của thanh thẳng quay quanh trục o qua trung điểm G của thanh và vuông góc với nó (Hình 4-7). Ta xét một phần tử của thanh khối lượng dm, dài dx, cách G một đoạn x. Khi đó mômen quán tính của dm đối với trục o là dI = x2.dm m Vì thanh đồng chất nên khối lượng của một đơn vị dài là . Khối lượng của dm là: l m m dm = dx . Do đó dI = x 2 dx l l Để có Io của cả thanh, ta lấy tích phân: m 2 dI = x dx I 0 = + + cả vật clả vật 62
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn ml 2 I 0 = (4-24) 12 Ví dụ 3. Tính mômen quán tính của khối trụ đặc đồng chất khối lượng m, bán kính R, quay quanh trục đối xứng o của khối trụ đó. Ta chia khối trụ đặc thành nhiều phần tử có đáy dS là hình o x vành khăn bán kính x rộng dx, cao h. Mỗi phần tử có thể tích dV dx và có khối lượng dm (hình 4-8): dm =  dV =  h2xdx. Thay kết quả này vào (4-23) và thực hiện tích phân, ta được: R R 3 πR 4 I 0 = + ρh 2 πx dx = ρh 0 2 h mR 2 I0 = , (4-25) 2 Hình 4-8 Để tính mômen quán tính Trong đó, m =  V =  hR2 là khối lượng của hình trụ đặc. của khối trụ đặc Kết quả cho thấy mômen quán tính của hình trụ đặc không phụ thuộc vào chiều cao h của khối trụ. Do đó, công thức (4-25) cũng áp dụng được cho đĩa tròn mỏng đồng chất có khối lượng m, bán kính R. Bằng cách tương tự, ta tính được Io cho các trường hợp khác.Cụ thể là: - Vành tròn rỗng, trụ rỗng Io = mR2 (hình 4-9a) 2 - Khối cầu I o = mR 2 (hình 4-9b) 5 1 - Tấm phẳng chữ nhật, I o = m. (a 2 + b 2 ) (hình 4-9c). 12 0 0 0 R a) vành tròn rỗng b) khối cầu c) mặt chữ nhật Hình 4-9 3. Định lý Steiner-Huyghens Nhiều trường hợp ta phải tìm mômen quán tính I đối với một trục quay bất kỳ, không trùng với trục đối xứng. Trong trường hợp trục quay  song song với trục đối xứng ta có thể áp dụng định lý Steiner- Huyghens như sau: Mômen quán tính I của vật rắn đối với một trục  song song với trục đối xứng o bằng mômen quán tính của vật đối với trục đối xứng o cộng với tích khối lượng m của vật với bình phương khoảng cách d giữa hai trục đó: I = Io + md2 (4-26) 63
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn Thí dụ. Mômen quán tính của một đĩa tròn đối với trục  đi qua mép đĩa và song song với trục đối xứng o đi qua khối tâm là: mR 2 I= + mR2 2 Định lý trên có thể chứng minh được, nhưng ta chỉ công nhận mà không chứng minh. §4. CÁC ĐỊNH LÝ VỀ MÔMEN ĐỘNG LƯỢNG ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN MÔMEN ĐỘNG LƯỢNG 1.Các định lý về mômen động lượng r dt r r Id r d(I r ) dL r r = = = M dt dt dt r tức là = M (4-27) dt r r r phương chiều với vectơ vận tốc góc và nằm trên cùng trục quay Công thức (4-27) là định lý thứ nhất về mômen động lượng: “Đạo hàm theo thời gian vectơ mômen động lượng của vật rắn quay quanh một trục cố định bằng mômen tổng hợp của các ngoại lực tác dụng lên vật rắn đó”. r r Từ (4-27) ta suy ra: d L = Mdt (4-28) r r vật rắn trong khoảng thời gian dt. r r r thực hiện phép tích phân đối với (4-28), và được: r r L 2 r t 2 r ΔL = dL = Mdt (4-29) r + L1 t1 Biểu thức (4-29) được gọi là định lý thứ hai về mômen động lượng: “Độ biến thiên mômen động lượng của vât rắn quay quanh một trục cố định trong khoảng thời gian t=t2-t1 bằng xung lượng của vectơ mômen động lượng tổng hợp của các ngoại lực tác dụng lên vật rắn trong cùng khoảng thời gian đó”. 64
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn r r Δ L r r r = M và ΔL = M t (4-30) Δ t 2. Định luật bảo toàn mômen động lượng r r dt r L = const (4-31) Biểu thức (4-31) là định luật bảo toàn mômen động lượng: “Mômen động lượng của vật rắn cô lập được bảo toàn” Trong thực tế, vật rắn luôn chịu tác dụng của các ngoại lực nhưng nếu mômen lực đối với trục r r r r r r r r động lượng của vật rắn được bảo toàn (theo một phương). Định luật này cũng được nghiệm đúng đối với vật rắn không tuyệt đối hoặc hệ vật rắn gồm nhiều phần quay quanh cùng một trục cố định. 3. Thí dụ về bảo toàn mômen động lượng a. Vật rắn quay xung quanh một trục có mômen I thay đổi Trong một số trường hợp, một số phần của vật rắn dịch chuyển đối với nhau nên mômen quán tính của vật thay đổi, nhưng nếu mômen ngoại lực tác dụng lên vật rắn quay quanh một trục r r r r r Từ đó nếu I tăng thì giảm và ngược lại nếu I giảm thì tăng. Ví dụ 1. Khi diễn viên múa balê quay người trên đầu mũi giày, nếu bỏ qua ma sát thì trọng lực và phản lực của sàn diễn tác dụng lên người đều có phương hoặc cắt hoặc trùng với trục quay đi qua khối tâm của người nên mômen tổng hợp của chúng đối với trục quay bằng không do đó mômen động lượng của người được bảo toàn. Vì thế khi diễn viên hạ tay xuống thì I giảm nên vận tốc quay tăng (diễn viên quay nhanh), nếu giang tay ra thì I tăng nên vận tốc quay giảm (diễn viên quay chậm lại) Tương tự như vậy diễn viên xiếc nhào lộn người trên không, vận động viên nhảy cầu bơi muốn quay nhanh hơn thì phải cuộn người lại, còn nếu muốn quay chậm lại thì phải duỗi thẳng người. Ví dụ 2. Một người cầm ở mỗi tay một quả tạ đứng trên ghế Giucôxki đang quay (Hình 4-10a). Nếu người đó hạ tay xuống (I giảm), ghế quay nhanh lên ( tăng); nếu người đó giang ngang tay ra (I tăng), ghế sẽ quay chậm lại ( giảm). 65
Chương IV: Chuyển động của hệ chất điểm và vật rắn b. Hệ gồm nhiều phần quay Xét hệ gồm hai vật quay có momen quán tính I1, I 2 và vận tốc góc ω1 , ω2 . Nếu mômen ngoại lực tác dụng lên hệ bằng không, thì mômen động lượng của hệ được bảo toàn: r r r động lượng của hệ sẽ bằng không tại thời điểm t bất kỳ sau đó. (a) (b) r r r r Hình 4-10 L = L o = I 1ω1 + I 2 ω2 = 0 r r (a) Hình ví dụ 2, (b) Hệ gồm nhiều phần quay hay I 1ω1 = I 2 ω2 r I 1 r Ta suy ra 2 = ω1 , tức là hai phần của hệ sẽ quay ngược chiều nhau. I 2 Có thể quan sát hiện tượng này nhờ thí nghiệm trên ghế Giucôpxki ở hình (4-10b). Một người đứng trên ghế Giucôpxki, một tay giữ trục thẳng đứng của một bánh xe. Lúc đầu, hệ (gồm người, bánh xe, ghế) đứng yên, nên mômen động lượng của hệ bằng không. Sau đó, người này cho bánh xe quay với vận tốc góc ω1 thì ghế sẽ quay với vận tốc góc ω2 ngược chiều ω1 . 4. Chuyển động của con quay Con quay là một vật rắn có hình dạng đối xứng tròn xoay và có thể quay quanh trục đối xứng của nó. Thông thường, con quay có dạng một đĩa tròn đặc (gọi là vôlăng). Tùy theo mục đích, người ta sử dụng con quay có trục quay tự do hoặc trục quay có một điểm tựa cố định. Chuyển động của con quay dựa trên cơ sở ứng dụng các định lý về mômen động lượng và định luật bảo toàn mômen động lượng. a. Con quay có trục quay tự do Trong trường hợp con quay có trục hòan toàn tự do ( hình 4-11), trục con quay được treo trong một cái khung đặc biệt gồm nhiều vành lồng vào nhau. Trục AA’ của nó gắn vào vành 1, vành 1 có thể quay xung quanh trục BB’ vuông góc với trục AA’, trục BB’ gắn liền với vành 2, vành 2 có thể quay xung quanh trục CC’ vuông góc với trục BB’, trục CC’ gắn liền với vành 3 cố định. Cách treo này gọi là cách treo cácđăng. Vành 1 Người ta chế tạo con quay và các vành treo sao cho khối tâm của cả hệ trùng với tâm của con quay. Do đó, Hình 4-11 trục của con quay có thể nằm theo mọi phương. Trong điều Con quay có trục quay tự do kiện đó, trọng lực tác dụng lên hệ và phản lực của giá đỡ triệt tiêu nhau, nên tổng hợp các ngoại lực tác dụng lên con quay bằng không. Do đó, mômen động lượng của con quay được bảo toàn r r 66